Μονή Χουρέζι (Μονή Χόρεζου)

Εισαγωγή που συναρπάζει και Παγκόσμια Αξία

Στην καρδιά της Ολτενίας, εκεί όπου τα όρη Καπέτζινα υψώνουν τις κορυφές τους προς τον ουρανό και όπου η ησυχία μιας ευρείας πεδιάδας διαταράσσεται μόνο από το τραγούδι των χουχουρέζων — εκείνων των νυχτερινών κουκουβαγιών των οποίων η κραυγή έδωσε το όνομα στον τόπο — υψώνεται ένα από τα λαμπρότερα επιτεύγματα της ευρωπαϊκής τέχνης του τέλους του 17ου αιώνα: η Μονή Χουρέζι, γνωστή και ως Μονή Χόρεζου. Βρισκόμενη στο χωριό Ρομάνιι ντε Τζος, μόλις λίγα χιλιόμετρα βόρεια της πόλης Χόρεζου και περίπου πενήντα χιλιόμετρα δυτικά του Ρίμνικου Βάλτσεα, στον εθνικό δρόμο DN 67 που συνδέει το Ρίμνικου Βάλτσεα με το Τίργκου Ζίου, αυτή η ίδρυση αντιπροσωπεύει όχι μόνο το σπουδαιότερο επίτευγμα του ηγεμόνα-μάρτυρα Κωνσταντίνου Μπρανκοβέάνου, αλλά και ένα μοναδικό μνημείο στην παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά, εγγεγραμμένο το 1993 στον έγκυρο Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.

Για τον Ευρωπαίο ταξιδιώτη που περνά για πρώτη φορά από την τεράστια ξύλινη πύλη, σφυρηλατημένη με σίδερο και διατηρημένη στην αρχική της μορφή του 17ου αιώνα, η εμπειρία είναι συνταρακτική. Μπροστά στα μάτια του ξεδιπλώνεται ένα αρχιτεκτονικό σύνολο εξαιρετικής συνοχής και κομψότητας, που συνδυάζει τη χιλιετή βυζαντινή παράδοση με την κομψότητα της ιταλικής Αναγέννησης και την εκρηκτική διακοσμητικότητα του Μπαρόκ, σε μια σύνθεση που οι ιστορικοί της τέχνης ονόμασαν δικαίως «Βλαχική Αναγέννηση» ή «Ρουμανική Αναγέννηση». Η UNESCO, με την εγγραφή αυτού του μνημείου το 1993, αναγνώρισε επίσημα αυτό που οι ταξιδιώτες και οι λόγιοι της Ευρώπης γνώριζαν επί αιώνες: η Μονή Χουρέζι είναι ένα αριστούργημα της ανθρώπινης δημιουργίας, αξιοσημείωτο για την καθαρότητα και την ισορροπία της αρχιτεκτονικής της, για τον πλούτο των σκαλισμένων λεπτομερειών, για τη μεταχείριση των θρησκευτικών συνθέσεων, για τα αναθηματικά πορτρέτα και για τα έργα διακοσμητικής ζωγραφικής.

Η παγκόσμια αξία αυτού του τόπου δεν περιορίζεται however στης καλλιτεχνική του διάσταση. Η Μονή Χουρέζι είναι ζωντανός μάρτυρας μιας εποχής κατά την οποία η Νοτιοανατολική Ευρώπη ήταν πεδίο σύγκρουσης των μεγάλων αυτοκρατοριών — Οθωμανικής, των Αψβούργων και Ρωσικής — και κατά την οποία ένας Βλάχος ηγεμόνας, ο Κωνσταντίνος Μπρανκοβέάνου, κατάφερε, μέσω διπλωματίας και πολιτισμού, να μετατρέψει μια υποτελή επαρχία σε πνευματικό και καλλιτεχνικό κέντρο ευρωπαϊκής εμβέλειας. Εδώ γεννήθηκε το στυλ μπρανκοβενέσκ, το μοναδικό πραγματικά πρωτότυπο καλλιτεχνικό στυλ της Ρουμανίας, το οποίο επηρέασε την αρχιτεκτονική, τη ζωγραφική και τη γλυπτική σε ολόκληρη τη Βλαχία μέχρι μετά το 1800. Εδώ λειτούργησε μια σχολή ζωγραφικής που πόλωσε όλες τις δημιουργικές δυνάμεις της εποχής, μια σχολή αντιγραφέων που παρήγαγε εξαιρετικά χειρόγραφα και μια ουμανιστική βιβλιοθήκη μοναδική στη Νοτιοανατολική Ευρώπη στις αρχές του 18ου αιώνα — μια βιβλιοθήκη που φιλοξενούσε τυπωμένα έργα από τη Βασιλεία και το Παρίσι, ελληνολατινικές εκδόσεις της εποχής του Λουδοβίκου ΙΔ', και χειρόγραφα που συνέδεαν τη βυζαντινή παράδοση με τα μεγάλα ουμανιστικά ρεύματα της δυτικής Ευρώπης.

Ιστορικές Ρίζες και Μεγάλες Ευρωπαϊκές Συνδέσεις

Για να κατανοήσουμε πλήρως το μεγαλείο της Μονής Χουρέζι, πρέπει να διεισδύσουμε στο ιστορικό πλαίσιο της Ευρώπης στα όρια των 17ου-18ου αιώνα, μια περίοδο σημαδεμένη από βαθιές πολιτικές, θρησκευτικές και πολιτιστικές μεταμορφώσεις. Εκείνη την εποχή, η Βλαχία — ένα χριστιανικό ορθόδοξο πριγκιπάτο υπό την επικυριαρχία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας — κυβερνιόταν από τον Κωνσταντίνο Μπρανκοβέάνου, έναν από τους πιο επιδέξιους διπλωμάτες της εποχής του. Η ηγεμονία του, που εκτεινόταν μεταξύ 1688 και 1714, αντιπροσώπευσε μια εποχή δόξας και πολιτιστικής άνθησης χωρίς προηγούμενο στην ιστορία των Ρουμάνων, συγκρίσιμη με τη χρυσή εποχή της ιταλικής Αναγέννησης ή με την ελισαβετιανή εποχή της Αγγλίας.

Ο Κωνσταντίνος Μπρανκοβέάνου ήταν ένας άνθρωπος του κόσμου, μεγαλωμένος στο πνεύμα του ευρωπαϊκού ουμανισμού από τον στολνίκο Κωνσταντίνο Καντακουζηνό, έναν από τους μεγαλύτερους λόγιους της εποχής, που ανήκε σε μια οικογένεια με ρίζες στη βυζαντινή αυτοκρατορική δυναστεία των Καντακουζηνών. Μέσω της μητέρας του, Στάνκα, κόρης του ποστέλνικου Κωνσταντίνου Καντακουζηνού, ο νεαρός πρίγκιπας ήταν συγγενής με τους αυτοκράτορες του Βυζαντίου, και μέσω της εκπαίδευσής του, με τις μεγάλες ευρωπαϊκές αυλές. Η αλληλογραφία του, διατηρημένη εν μέρει, αποκαλύπτει διπλωματικές σχέσεις με τους αυτοκράτορες της Βιέννης (Αψβούργους), με τον τσάρο της Ρωσίας, με τον βασιλιά της Γαλλίας (Λουδοβίκο ΙΔ'), με τον βασιλιά της Πολωνίας, με τη Δημοκρατία της Βενετίας, με τον Ανώτατο Ποντίφικα της Ρώμης, με τα ορθόδοξα πατριαρχεία της Κωνσταντινούπολης, της Αλεξάνδρειας, της Αντιόχειας και των Ιεροσολύμων, με Έλληνες λόγιους και με πρέσβεις των μεγάλων δυνάμεων (Άγγλων, Ολλανδών, των Αψβούργων και Βενετών) διαπιστευμένων στην Κωνσταντινούπολη.

Τοποθετημένη στρατηγικά στα σύνορα μεταξύ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και του δυτικού χριστιανικού κόσμου, η Βλαχία έπαιζε κρίσιμο ρόλο στην ευρωπαϊκή πολιτική. Ο Μπρανκοβέάνου ακολούθησε μια πολιτική αξιοσημείωτης ισορροπίας μεταξύ της Υψηλής Πύλης, που του ζητούσε φόρο και υποταγή, και των χριστιανικών δυνάμεων — ιδιαίτερα της Μοναρχίας των Αψβούργων, που μόλις είχε ανακτήσει την Ουγγαρία και την Τρανσυλβανία από τους Οθωμανούς, και της τσαρικής Ρωσίας, που βρισκόταν σε επέκταση προς τη Μαύρη Θάλασσα. Αυτή η λεπτή διπλωματία, βασισμένη σε ένα εκτεταμένο δίκτυο πρακτόρων και αγγελιοφόρων, μετέτρεψε τον Μπρανκοβέάνου σε έναν δάσκαλο της εξωτερικής πολιτικής, αποκαλούμενο «πρίγκιπα του χρυσού» (altın bey) για τα τεράστια ποσά που προσέφερε στους Οθωμανούς αξιωματούχους για να εξασφαλίσει τον θρόνο του.

Ο τόπος που επιλέχθηκε για την ίδρυση ήταν ένα κτήμα της οικογένειας Μπρανκοβέάνου, αγορασμένο από τον Κωνσταντίνο το 1685, τρία χρόνια πριν την άνοδό του στον θρόνο, όταν κατείχε το αξίωμα του Μεγάλου Σπαθάρη. Εκεί υπήρχε ήδη ένα σκήτη με προστάτη τον Άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή, που φρόντιζε ο ηγούμενος Ιωάννης. Στο δεύτερο έτος της ηγεμονίας του, το 1690, ο Μπρανκοβέάνου έθεσε τα θεμέλια της νέας μονής, όπως αναφέρει ο ιδρυτικός χρυσόβουλος: «Στο δεύτερο έτος της ηγεμονίας μας, θέσαμε θεμέλια και αρχίσαμε να χτίζουμε μοναστήρι...». Οι εργασίες διήρκεσαν μεταξύ 1690 και 1697, επιβλεπόμενες από συγγενείς του ιδρυτή: πρώτα ο Πίρβου Καντακουζηνός, μεγάλος στολνίκος και ταυτόχρονα αρχιτέκτονας και ζωγράφος εκκλησιών, ο οποίος, αποβιώσας το 1691, τον διαδέχθηκε ο Τσέρνικα Στίρμπεϊ, πρώην μεγάλος οπλοφόρος.

Οι μάστορες που δημιούργησαν αυτό το αριστούργημα — ο Μανέα, προεστός των κτιστών, ο Ιστράτε ο ξυλουργός και ο Βουκασίν Καραγκέα ο λιθοξόος — απαθανατίστηκαν μέσω ζωγραφικής στο προστώο της μεγάλης εκκλησίας, μια απόδειξη της ευγνωμοσύνης του ιδρυτή απέναντι στην τέχνη τους. Είχαν εμπνευστεί από το οικουμενικό πνεύμα του Μπρανκοβέάνου και από την επιθυμία του να δημιουργήσει μια «ηγεμονική λαύρα» που να ανταγωνίζεται τις μεγάλες μονές της χριστιανικής Ανατολής — με το Άγιον Όρος, με το Όρος Σινά, με τις μονές της Κωνσταντινούπολης και των Ιεροσολύμων.

Η φιλανθρωπία του Μπρανκοβέάνου δεν γνώριζε όρια. Τα χρήματα και οι δωρεές του διαχύθηκαν σε όλα τα ορθόδοξα πατριαρχεία και τις μονές της Ανατολής. Στο Άγιον Όρος, χορήγησε οικονομική βοήθεια σε εννέα από τις είκοσι αθωνικές μονές, μεταξύ των οποίων και τη Μεγάλη Λαύρα. Έκτισε ή αποκατέστησε εκκλησίες στο Όρος Σινά (Αγία Αικατερίνη, 1700), στην Κωνσταντινούπολη (Άγιος Νικόλαος στη συνοικία Γαλατάς, Παναγία, 1697· Παναγία Καμαριώτισσα στο νησί Χάλκη), στο νησί Πρώτη (Μεταμόρφωση του Σωτήρος, 1703), στην Τραπεζούντα (μονή Σουμελά), στη Γεωργία, στην Ήπειρο, στον Λίβανο. Αυτή η δραστηριότητα προστασίας τοποθετεί τον Μπρανκοβέάνου στις τάξεις των μεγάλων χριστιανών κτιτόρων της Ανατολικής Ευρώπης, μαζί με τους τσάρους της Μόσχας ή τους βασιλείς της Πολωνίας, υπερασπιζόμενος την Ορθοδοξία απέναντι στις οθωμανικές πιέσεις, αλλά και στον καθολικό ουνιτισμό και τον μεταρρυθμισμένο προτεσταντισμό της Τρανσυλβανίας.

Αυτό που καθιστά τη Μονή Χουρέζι ένα πραγματικά ευρωπαϊκό μνημείο είναι ακριβώς αυτή η πολιτιστική σύνθεση που ενσαρκώνει. Το στυλ μπρανκοβενέσκ, που γεννήθηκε εδώ, είναι μια γέφυρα μεταξύ Δύσης και Ανατολής. Η αρχιτεκτονική του συνδυάζει τις τακτοποιητικές αρχές της ιταλικής Αναγέννησης — την αναλογικότητα, τη σαφή γεωμετρία, τη συμμετρία — με τον τύπο των μεγάλων μονών του Αγίου Όρους και με βενετικές και οθωμανικές επιρροές. Η ισχυρότερη επιρροή που εμπλουτίζει την μεταβυζαντινή παράδοση της εποχής ασκείται από τη λεγόμενη Ιταλο-Κρητική Σχολή, που αναπτύχθηκε στην Κρήτη κατά τη διάρκεια της βενετικής κυριαρχίας, η οποία έφερε στην ορθόδοξη τέχνη στοιχεία της Ύστερης Αναγέννησης και του δυτικού Μπαρόκ.

Το προστώο της μεγάλης εκκλησίας, με τις δέκα πέτρινες σκαλιστές κολόνες και τα κιονόκρανα εμπνευσμένα από το στυλ της Αναγέννησης, θυμίζει τις στοές των βενετικών παλατιών του Canal Grande — της Ca' d'Oro ή των παλατιών στις όχθες της λιμνοθάλασσας — ενώ η διακόσμηση με τρίλοβες αψίδες και πλεγμένα φυτικά μοτίβα προδίδει οθωμανικές και περσικές επιρροές. Η τοιχογραφία, που πραγματοποιήθηκε μεταξύ 1692 και 1694 από τον Έλληνα μάστορα Κωνσταντίνο — ιδρυτή της περίφημης σχολής ζωγραφικής του Χουρέζι — μαζί με τους Ιωάννη, Ανδρέα, Σταν, Νεαγκόε και Ιωακείμ, παρουσιάζει μια μοναδική σύντηξη μεταξύ της βυζαντινής εικονογραφικής παράδοσης και της αισθητικής της ιταλικής Αναγέννησης, με πρόσωπα ντυμένα με ενδύματα εμπνευσμένα από την κρητική τέχνη, εμπλουτισμένα με φυτικά στολίδια δυτικής μπαρόκ επιρροής.

Αυτή η σχολή ζωγραφικής του Χουρέζι πόλωσε σε κάποια στιγμή όλες τις τοπικές δημιουργικές δυνάμεις, γεννώντας ένα ρεύμα και μια καλλιτεχνική κοινότητα στο πλαίσιο της οποίας κρυσταλλώθηκε το στυλ μπρανκοβενέσκ. Από εδώ, οι μάστορες που διαμορφώθηκαν στο Χουρέζι έφυγαν για να ζωγραφίσουν τις μονές Πολοβράγκι, Μάμου, Σουρπάτελε, Κόζια, Γκοβόρα, καθώς και τις σκήτες Φελντελσόιου και Σαρατσενέστι, διαδίδοντας σε ολόκληρη την Ολτενία και τη Μουντένια τη γλώσσα της τέχνης που γεννήθηκε σε αυτή την υποκαρπάθια πεδιάδα.

Η βιβλιοθήκη της μονής, που συλλέχθηκε από τον ιδρυτή και τους λόγιους μοναχούς που ζούσαν εκεί, ήταν στις αρχές του 18ου αιώνα μια από τις πλουσιότερες και πολυτιμότερες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Περιλάμβανε κλασικά έργα της αρχαιότητας — την Οδύσσεια του Ομήρου (τυπωμένη στη Βασιλεία το 1541), τις Τραγωδίες του Ευριπίδη (Βασιλεία, 1551), τις Νοβέλλες που προστέθηκαν από τον Ιουστινιανό Α' στον Κώδικά του (Παρίσι, 1568) —, έργα Βυζαντινών ιστορικών (Άννα Κομνηνή, Λαόνικος Χαλκοκονδύλης, Ιωάννης Ζωναράς, Κωνσταντίνος Μανασσής), ελληνολατινικές εκδόσεις από τη συλλογή του Du Cange τυπωμένες επί Λουδοβίκου ΙΔ', καθώς και 38 χειρόγραφα και 393 τυπωμένα βιβλία σε διάφορες γλώσσες, που ανυψώθηκαν από τον λόγιο Γρ. Α. Τοτσιλέσκου το 1885 για το Εθνικό Μουσείο. Μεταξύ αυτών βρίσκονταν και τα περίφημα ημερολόγια του Μπρανκοβέάνου των ετών 1693, 1695, 1701 και 1703, καθώς και ένα όμορφο πομελνίκιο. Μια επιγραφή του 1708, που βρίσκεται πάνω από την πόρτα του κτιρίου της βιβλιοθήκης, αναφέρει: «Βιβλιοθήκη επιθυμητής πνευματικής τροφής, αυτό το σπίτι των βιβλίων προσκαλεί σε σοφή αφθονία». Αυτή η βιβλιοθήκη ήταν μοναδική στη Νοτιοανατολική Ευρώπη στις αρχές του 18ου αιώνα, ένα πραγματικό κέντρο ουμανισμού που συνέδεε τη βυζαντινή παράδοση με τα μεγάλα διανοητικά ρεύματα της δυτικής Ευρώπης.

Τέλος, πρέπει να αναφερθεί η άμεση δυτική καλλιτεχνική συνεισφορά: το πορτρέτο του Μπρανκοβέάνου που δημιούργησε ο Βενετός Αλεσσάντρο ντάλλα Βία, ενεργός στη Βενετία, τον αναπαριστά στην τυπική στάση των μοναρχών της πρώιμης μπαρόκ εποχής, με ανατολίτικα στοιχεία στην ενδυμασία — μια απόδειξη του ενδιαφέροντος που επέδειχναν οι ευρωπαϊκές αυλές για αυτόν τον Βλάχο ηγεμόνα. Εξάλλου, ο Μπρανκοβέάνου είχε επαφές με πολλούς Ευρωπαίους καλλιτέχνες και διανοούμενους, και στην αυλή του στο Βουκουρέστι και στο Χουρέζι εργάστηκαν μάστορες που είχαν έρθει από την Ιταλία, την Ελλάδα και τις Ρουμανικές Χώρες.

Αρχιτεκτονικό Αριστούργημα και Καλλιτεχνική Κληρονομιά

Το μοναστηριακό σύμπλεγμα του Χουρέζι εκτείνεται σε μια επιφάνεια περίπου τριών εκταρίων και αντιπροσωπεύει το ευρύτερο διατηρημένο σύνολο μεσαιωνικής αρχιτεκτονικής στη Βλαχία, ένα μοναδικό όχι μόνο στη ρουμανική αρχιτεκτονική, αλλά και σε εκείνη της νοτιοανατολικής Ευρώπης. Το σύνολο περιλαμβάνει πολλά στοιχεία, καθένα με εξαιρετική καλλιτεχνική αξία, διατεταγμένα σε μια ενιαία αρχιτεκτονική σύλληψη που σχηματίζει σχεδόν έναν σταυρό — η μεγάλη εκκλησία στο κέντρο, και οι υπόλοιποι χώροι λατρείας στις τέσσερις πλευρές.

Η μεγάλη εκκλησία, με προστάτες τους Αγίους Αυτοκράτορες Κωνσταντίνο και Ελένη — εορτάζεται στις 21 Μαΐου, η επιλογή του προστάτη να συνδέεται στενά με το όνομα του ιδρυτή —, κτίστηκε μεταξύ 1690 και 1693 σε τρίλοβο σχέδιο, αναπτύσσοντας το πρότυπο της Επισκοπικής Εκκλησίας της Κούρτεα ντε Αργκες προς την κατεύθυνση πιο επιμήκων μορφών. Η καθιέρωση έλαβε χώρα στις 8 Σεπτεμβρίου 1693, παρουσία του μητροπολίτη Θεοδόσιου. Η εκκλησία έχει μήκος 32 μέτρα και ύψος 14 μέτρα, με δύο υψηλούς πολυγωνικούς πύργους — έναν στο ναό και έναν στον πρόναο. Το συγκεκριμένο και πρωτότυπο στοιχείο αποτελεί το ανοιχτό προστώο, στηριγμένο σε δέκα κοντές πέτρινες κολόνες, με κιονόκρανα κορινθιακού ρυθμού εμπνευσμένα από το στυλ της Αναγέννησης, ενωμένες σε αψίδες συνδεδεμένες με ξύλινα σχοινιά. Πάνω από τις αψίδες βρίσκεται μια θόλος αποτελούμενη από τρεις σφαιρικούς τρούλους, και πάνω από την είσοδο υψώνεται ο πύργος-καμπαναριό, που φιλοξενεί τέσσερις ιστορικές καμπάνες, με βάρη μεταξύ 300 και 1000 κιλών, τρεις από τις οποίες φέρουν χαραγμένο το όνομα του ηγεμόνα.

Οι προσόψεις της εκκλησίας είναι διακοσμημένες με επάλληλα πλαίσια, χωρισμένα από μια πλούσια ζώνη, και παράθυρα στολισμένα με το μοτίβο της πλεγμένης σχοινιάς. Το πλαίσιο της πόρτας εισόδου είναι από σκαλισμένο μάρμαρο, και η κτητορική επιγραφή περιέχει το οικόσημο της Βλαχίας και εκείνο της οικογένειας Καντακουζηνών. Το εσωτερικό της εκκλησίας φιλοξενεί ένα πολύτιμο σύνολο τοιχογραφίας που πραγματοποιήθηκε μεταξύ 1692 και 1694, θεωρούμενο ένα από τα σημαντικότερα σύνολα μεταβυζαντινής νωπογραφίας στη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Η ζωγραφική περιλαμβάνει σκηνές από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, οικουμενικές συνόδους, αγίους και, αξιοσημείωτα, αναθηματικά πορτρέτα που αναπαριστούν τον ιδρυτή Κωνσταντίνο Μπρανκοβέάνου και ολόκληρη την οικογένειά του — στον ανατολικό τοίχο του νάρθηκα, οι βογιάροι Μπρανκοβένοι στον δυτικό τοίχο στα δεξιά, και οι βογιάροι Καντακουζηνοί στον δυτικό τοίχο στα αριστερά. Η μοναδική γκαλερί αυτών των αναθηματικών πορτρέτων παρουσιάζει ανθρώπους με ευρύ πολιτικό ορίζοντα και λόγιους, από τον Σερμπάν Βοεβόδα και τον Κωνσταντίνο Καντακουζηνό Στολνίκο, μέχρι τον Κωνσταντίνο Μπρανκοβέάνου και τους σοφούς γιους του.

Στο εσωτερικό της εκκλησίας βρίσκεται το ανεκτίμητο σκαλισμένο σε ξύλο φιλντισένιο και επιχρυσωμένο τέμπλο, ένα κομμάτι ανεκτίμητης αξίας χάρη στο γεγονός ότι διατηρήθηκαν οι αρχικές εικόνες από την εποχή του ιδρυτή. Το μνημειώδες τέμπλο, που κατασκευάστηκε το 1694, είναι μια δωρεά της Κυράς Μαρία Μπρανκοβέάνου, συζύγου του ηγεμόνα. Δίπλα στο τέμπλο, ξεχωρίζει ο ηγεμονικός θρόνος (ο tron), όμορφα σκαλισμένος σε ξύλο, φέροντας το οικόσημο των Καντακουζηνών, τα στασίδια και ένα πλούσιο πολυκάνδηλο, όλα από την εποχή του ιδρυτή. Τα ασημένια καντήλια — μεταξύ των οποίων ένα που μεταφέρθηκε από τη Βενετία, και άλλο από τη Βιέννη — είναι επίσης δωρεές της Κυράς Μαρία, κάθε βραχίονας φέροντας από ένα αυγό στρουθοκαμήλου. Στην εκκλησία βρίσκεται επίσης ένα κασετίνα κατασκευασμένη από ασήμι και πολύτιμους λίθους με λείψανα αγίων — Αγίου Παντελεήμονος, Αγίου Αποστόλου Ανδρέα, Αγίου Προκοπίου, Αγίας Μερόπης — που μεταφέρθηκαν από τον ίδιο τον ηγεμόνα ή από τον Φίλιππο Διάκονο.

Η εκκλησία προοριζόταν να γίνει το νεκροταφείο της οικογένειας Μπρανκοβέάνου και του γένους της. Στον πρόναο βρίσκεται ένας εντυπωσιακός τάφος, κατασκευασμένος από μάρμαρο και καλυμμένος με σκαλιστή πλάκα, προετοιμασμένος για τον ηγεμόνα ιδρυτή, αλλά που δεν εκπλήρωσε ποτέ τον προορισμό του — ο Μπρανκοβέάνου θάφτηκε κρυφά στην Εκκλησία του Αγίου Γεωργίου στο Βουκουρέστι (ενώ μέρος των λειψάνων του μεταφέρθηκε στο Χουρέζι το 2014, με την ευκαιρία της συμπλήρωσης 300 ετών από το μαρτύριο). Ο πρώτος ηγούμενος της μονής, ο αρχιμανδρίτης Ιωάννης, είναι θαμμένος στη βασική εκκλησία.

Η νοσοκομειακή εκκλησία (εκκλησία του νοσοκομείου), που ιδρύθηκε από την Κυρά Μαρία το 1696 και ολοκληρώθηκε το 1699, ζωγραφίστηκε από τους Ρουμάνους μάστορες Πρέντα Νικολάε και Γιανάκε. Έχει απλό ορθογώνιο σχέδιο, με πολυγωνική αψίδα του βωμού και πολυγωνικό πύργο πάνω σε κυβική βάση. Στη δυτική πλευρά είναι ανοιχτό ένα προστώο στηριγμένο σε πέτρινες κολόνες, και η νωπογραφία, που πραγματοποιήθηκε από τους Πρέντα και Μαρίνο το 1696-1697, διατηρείται σε άριστες συνθήκες. Από το εικονογραφικό θέμα δεν λείπουν οι Άγιοι Αυτοκράτορες Κωνσταντίνος και η μητέρα του Ελένη, καθώς και αναπαραστάσεις της οικογένειας Μπρανκοβέάνου.

Η σκήτη των Αγίων Αποστόλων, που βρίσκεται περίπου 50 μέτρα προς τα βόρεια της μεγάλης εκκλησίας, ιδρύθηκε το 1698 από τον μεγάλο ηγούμενο Ιωάννη Αρχιμανδρίτη και ζωγραφίστηκε από τους Ιωσήφ και Ιωάννη το 1700. Η σκήτη του Αγίου Στεφάνου, που ανεγέρθηκε το 1703 κατά το όνομα του μεγαλύτερου γιου του ηγεμόνα, ζωγραφίστηκε από τους Γιανάκε, Ιστράτε και Χαρίντε. Το παρεκκλήσιο, που βρίσκεται στο μέσο της δυτικής πλευράς και ανεγέρθηκε το 1697, θεωρείται ένα από τα πιο αντιπροσωπευτικά μνημεία της μπρανκοβενέσκ εποχής, διαθέτοντας μια αξιοσημείωτη νωπογραφία που πραγματοποιήθηκε από τους μάστορες Πρέντα και Μαρίνο.

Ένα ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό στολίδι, μοναδικό σε όλες τις ρουμανικές μονές, είναι το Κιόσκι του Διονυσίου Μπαλέσκου, που ανεγέρθηκε μεταξύ 1725 και 1753 από τον ηγούμενο Διονύσιο Μπαλέσκου, έναν ικανό ηγούμενο και πραγματικό κτίτορα, λάτρη της τέχνης. Κατασκευασμένο από τον λιθοξόο Ιωσήφ, το κιόσκι είναι τοποθετημένο στη δυτική πλευρά των κελιών, προς το νότιο άκρο, και είναι διακοσμημένο με κολόνες και κιγκλιδώματα σκαλισμένα σε πέτρα, πλούσια στολισμένα με φυτικά μοτίβα — μια πραγματική δαντέλα από πέτρα, στην οποία είναι ενσωματωμένα εραλδικά σύμβολα. Επιλυμένο ογκομετρικά και γλυπτικά στο μπαρόκ πνεύμα, το κιόσκι έγινε πρότυπο που απεικονίζει την τέχνη και την αρχιτεκτονική της μετα-μπρανκοβενέσκ εποχής.

Στις πρώην ηγεμονικές κατοικίες — που βρίσκονται στη νότια πλευρά, στον όροφο, αποτελούμενες από όμορφα θολωτές αίθουσες με σφαιρικούς τρούλους πάνω σε μακριές αψίδες, στηριγμένες σε μνημειώδεις πέτρινες κολόνες με σκαλισμένα κιονόκρανα και βάσεις — εκτίθεται σήμερα μια εξαιρετική μουσειακή συλλογή. Το Εκκλησιαστικό Μουσείο της Μονής Χουρέζι, διαρρυθμισμένο σε τρεις αίθουσες, φιλοξενεί παλιές εικόνες ζωγραφισμένες σε ξύλο, σπάνια βιβλία, ασημένια καντήλια, λειτουργικά υφάσματα, κεντήματα και άλλα αντικείμενα λατρείας, τα περισσότερα από τα οποία χρονολογούνται από τον 16ο-19ο αιώνα. Μεταξύ των εξαιρετικών κομματιών συγκαταλέγεται ένα επιτραχήλιο κατασκευασμένο στο εργαστήριο κεντητικής του Χουρέζι, διακοσμημένο με έξι καταχωρήσεις που απεικονίζουν τον Δέηση και την Παναγία στον θρόνο, τους Αποστόλους Πέτρο και Παύλο μαζί με τους Αγίους Αυτοκράτορες Κωνσταντίνο και Ελένη, ιεράρχες της Εκκλησίας, τους τέσσερις ευαγγελιστές και στρατιωτικούς αγίους, καθώς και τον Κωνσταντίνο Μπρανκοβέάνου με τους γιους του Κωνσταντίνο και Στέφανο και την Κυρά Μαρία με τους γιους Ράντου και Ματέι — ένα μεγαλοπρεπές κομμάτι, πλούσια διακοσμημένο με φυτικά και ανθικά μοτίβα, κατασκευασμένο με επιχρυσωμένο ασημένιο νήμα και μαργαριτάρια.

Θρύλοι, Προσωπικότητες και Στιγμές Καμπής

Η ιστορία της Μονής Χουρέζι είναι αδιαχώριστα συνδεδεμένη με το τραγικό πεπρωμένο του ιδρυτή της, Κωνσταντίνου Μπρανκοβέάνου, του οποίου η ζωή και ο θάνατος σημάδεψαν βαθιά τη συνείδηση της χριστιανικής Ανατολής στην Ευρώπη. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, το όνομα «Χουρέζι» προέρχεται από τους χουχουρέζ — νυχτερινά πουλιά με ιδιαίτερα χρωματιστό πτέρωμα — που τραγουδούσαν τις νύχτες κατά τις οποίες οι μάστορες που πληρώνονταν από τον Μπρανκοβέάνου εργάζονταν για την ανέγερση της μονής. Λέγεται ότι, λόγω της επαγρύπνησης των Τούρκων, οι κατασκευαστές ήταν αναγκασμένοι να εργάζονται περισσότερο τη νύχτα, όταν ακούγονταν μόνο οι κραυγές αυτών των πουλιών, και η ησυχία του τόπου διαταρασσόταν μόνο από το τραγούδι τους.

Η επιγραφή πάνω από την πόρτα της μεγάλης εκκλησίας, διατηρημένη εν μέρει, εκφράζει την άγια επιθυμία του ιδρυτή, δανειζόμενη τα λόγια του Ψαλμωδού: «Δεν θα μπω στο σπίτι του σπιτιού μου, δεν θα ανέβω στο στρώμα του κρεβατιού ανάπαυσης, δεν θα δώσω ύπνο στα μάτια μου και ύπνο στα βλέφαρά μου και ανάπαυση στους κροτάφους μου, μέχρι να βρω τόπο για τον Κύριο και κατοικία για τον Θεό του Ιακώβ». Αυτή η προσευχή, που εκφωνήθηκε από έναν ηγεμόνα που ήξερε ότι το πεπρωμένο του ήταν αβέβαιο απέναντι στις οθωμανικές υποψίες, αποκτά μια προφητική διάσταση.

Το δράμα της ζωής του Μπρανκοβέάνου διαδραματίστηκε στην Κωνσταντινούπολη, πρωτεύουσα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Τον Απρίλιο του 1714, παραμονή του Πάσχα — στιγμή με ισχυρή συμβολική φόρτιση — ο ηγεμόνας καθαιρέθηκε (απομακρύνθηκε) και οδηγήθηκε στην Κωνσταντινούπολη μαζί με ολόκληρη την οικογένειά του και τον πιστό του σύμβουλο, Γιανάκε Βακαρέσκου. Εκεί υποβλήθηκε σε ανάκριση, βασανιστήρια και ταπείνωση, κατηγορούμενος για μυστικές σχέσεις με τους εχθρούς της Πύλης — με τους Αψβούργους της Βιέννης, με τη Ρωσία του τσάρου, με την Πολωνία και τη Βενετία — για αλληλογραφία με τη Βιέννη και τη Μόσχα στις οποίες θα παρείχε πληροφορίες για τους Οθωμανούς, για αγορά κτημάτων και κατασκευή παλατιών στο εξωτερικό, για κατάθεση χρημάτων στις τράπεζες της Βιέννης και της Βενετίας, και ακόμη για κοπή νομισμάτων που έφεραν την εικόνα του.

Στις 15 Αυγούστου 1714, την ημέρα που συμπλήρωνε 60 χρόνια — και που συνέπιπτε με τη γιορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, προστάτιδας της ίδρυσής του στο Χουρέζι — ο Κωνσταντίνος Μπρανκοβέάνου εκτελέστηκε με αποκεφαλισμό στην Κωνσταντινούπολη, μαζί με τους τέσσερις γιους του: Κωνσταντίνο (20 ετών), Στέφανο (18 ετών), Ράντου (11 ετών) και Ματέι (3 ετών), καθώς και με τον σύμβουλο Γιανάκε Βακαρέσκου. Πριν την εκτέλεση, τους προσφέρθηκε χάρη αν αποδεχόντουσαν να προσηλυτιστούν στο Ισλάμ — προσφορά που αρνήθηκαν με αξιοπρέπεια, παραμένοντας σταθεροί στην ορθόδοξη πίστη. Τα σώματά τους ρίχτηκαν στη θάλασσα, και μερικοί πιστοί ψαράδες κατάφεραν να βγάλουν το σώμα του ηγεμόνα, που θάφτηκε κρυφά στην ίδρυσή του στο νησί της Χάλκης.

Αυτό το μαρτύριο μετέτρεψε την οικογένεια Μπρανκοβέάνου σε σύμβολο της χριστιανικής αντίστασης απέναντι στην οθωμανική καταπίεση, και η μνήμη του παρέμεινε ζωντανή στη συνείδηση της ορθόδοξης Ανατολής στην Ευρώπη. Τον Ιούνιο του 1992, η Ρουμανική Ορθόδοξη Εκκλησία αγιοποίησε τον Κωνσταντίνο Μπρανκοβέάνου και τους τέσσερις γιους του, μαζί με τον σύμβουλο Γιανάκε, καθιερώνοντας την 16η Αυγούστου ως ημέρα εορτασμού στο Ορθόδοξο Ημερολόγιο. Το 2014, με την ευκαιρία της συμπλήρωσης 300 ετών από το μαρτύριο της Κωνσταντινούπολης, μέρος των λειψάνων του ηγεμόνα μεταφέρθηκε στη Μονή Χουρέζι, σηματοδοτώντας έτσι την πνευματική του επιστροφή στην ίδρυση που είχε αγαπήσει τόσο πολύ.

Μετά τον θάνατο του ιδρυτή, η μονή γνώρισε ταραχώδεις περιόδους. Κατά τη διάρκεια του αυστρο-τουρκικού πολέμου του 1716-1718, στη συνέχεια μετά τον σεισμό του 1738 και κυρίως κατά τη διάρκεια του ρωσο-τουρκικού πολέμου του 1787-1789, όταν τα Ρουμανικά Πριγκιπάτα μετατράπηκαν σε πεδίο μάχης, το σύνολο του Χουρέζι καταλήφθηκε από οθωμανικά στρατεύματα που μετέτρεψαν την εκκλησία, τη νοσοκομειακή εκκλησία και τις υπόλοιπες σκήτες σε φυλακή και στάβλο αλόγων. Οι αρχικές τοιχογραφίες μαυρίστηκαν από τον καπνό των φωτιών που άναψαν οι στρατιώτες, απαιτώντας μεταγενέστερες σχολαστικές αποκαταστάσεις.

Μετά το 1827, όταν ο μεγάλος μπαν Γκριγκόρε Μπρανκοβέάνου, απόγονος του ηγεμόνα, ανέλαβε τις απαραίτητες επισκευές, και μετά τις επεκτάσεις που πραγματοποιήθηκαν από τον ηγούμενο Χρισάντ μεταξύ 1829 και 1854, η μονή αποκαταστάθηκε το 1907-1912 και εκ νέου το 1954-1964. Μια μεγάλη αποκατάσταση έλαβε χώρα μεταξύ 1960 και 1978, όταν οι πρώην ηγεμονικές κατοικίες μετατράπηκαν σε μουσείο. Το 1872, η μονή πέρασε από την κοινότητα των μοναχών στην κοινότητα των μοναχών-γυναικών, παραμένοντας και σήμερα ένας ενεργός γυναικείος μοναστικός οικισμός, που φροντίζεται με αγιοσύνη από την κοινότητα των μοναχών.

Μια αξιοσημείωτη προσωπικότητα ήταν ο ηγούμενος Διονύσιος Μπαλέσκου (1753), στον οποίο οφείλεται το Κιόσκι που φέρει το όνομά του — μια μοναδική κατασκευή στη ρουμανική μοναστηριακή αρχιτεκτονική, ένα λαμπρό παράδειγμα μπαρόκ τέχνης σε πέτρα. Άλλος αξέχαστος ηγούμενος ήταν ο αρχιμανδρίτης Ιωάννης, ο πρώτος ηγούμενος της μονής, ο οποίος είχε άμεση συμμετοχή στην κατασκευή του συνόλου και ο οποίος ίδρυσε τη Σκήτη των Αγίων Αποστόλων.

Πρακτικός Οδηγός Επίσκεψης και η Εμπειρία του Σύγχρονου Τουρίστα

Η Μονή Χουρέζι είναι σήμερα ένας ενεργός μοναστικός οικισμός, κοινότητα μοναχών-γυναικών, ανοιχτός σε επισκέπτες από ολόκληρο τον κόσμο. Για τον Ευρωπαίο ταξιδιώτη που επιθυμεί να ανακαλύψει αυτό το μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς, η εμπειρία αρχίζει ήδη από τον εθνικό δρόμο DN 67, που συνδέει το Ρίμνικου Βάλτσεα με το Τίργκου Ζίου. Στην έξοδο από την πόλη Χόρεζου — γνωστή σε ολόκληρο τον κόσμο για την κεραμική της παράδοση, που περιλαμβάνεται και αυτή στην άυλη πολιτιστική κληρονομιά της UNESCO — οι πινακίδες οδηγούν προς το χωριό Ρομάνιι ντε Τζος και προς την Οδό της Μονής. Η πρόσβαση είναι εύκολη για κάθε αυτοκίνητο, και η στάθμευση είναι διαθέσιμη στην περιοχή πρόσβασης, αν και τα Σαββατοκύριακα, τις αργίες και την τουριστική περίοδο μπορεί να γίνει συνωστισμένη.

Η είσοδος στο προαύλιο της μονής είναι δωρεάν, και οι εθελοντικές δωρεές είναι ευπρόσδεκτες και συμβάλλουν στη συντήρηση του συνόλου. Επιβάλλεται μια μικρή χρέωση για φωτογράφιση στο εσωτερικό (περίπου 5 λέι). Το πρόγραμμα επισκεψιμότητας είναι συνήθως καθημερινά μεταξύ 8:00-20:00 το καλοκαίρι και 9:00-17:00 τον χειμώνα, και το πρόγραμμα του μουσείου — που βρίσκεται στις πρώην ηγεμονικές κατοικίες στη νότια πλευρά, στον όροφο — είναι ενδεικτικά μεταξύ 09:00 και 19:00, συνιστάται να το ελέγξετε κατά την άφιξη. Για επιπλέον πληροφορίες, μπορείτε να επικοινωνήσετε με τη μονή στο τηλέφωνο 0250.860.071 (υπεύθυνη επικοινωνίας: Μοναχή Αικατερίνη).

Ο συνιστώμενος χρόνος για μια πλήρη επίσκεψη είναι τουλάχιστον 60-90 λεπτά, however για να απολαύσετε πλήρως ολόκληρο το σύμπλεγμα — τη μεγάλη εκκλησία, τη νοσοκομειακή εκκλησία, τις δύο σκήτες, το παρεκκλήσιο, το κιόσκι του Διονυσίου και το μουσείο — συνιστάται να διαθέσετε μεταξύ μιάμισης και δύο ωρών. Οι επισκέπτες παρακαλούνται να διατηρούν μια σεμνή ενδυμασία, κατάλληλη για ενεργό ορθόδοξο χώρο λατρείας, και να σέβονται τους κανόνες φωτογράφισης που αναρτώνται επιτόπου. Η συμμετοχή στις θρησκευτικές ακολουθίες — ιδιαίτερα στον Εσπερινό ή στη Θεία Λειτουργία — προσφέρει μια ιδιαίτερη πνευματική εμπειρία, επιτρέποντας την ακρόαση βυζαντινών ψαλμών σε ένα αρχιτεκτονικό πλαίσιο του 17ου αιώνα.

Η εμπειρία του επισκέπτη αρχίζει περνώντας κάτω από τον θόλο του πύργου-καμπαναριού, από τη μεγάλη ξύλινη σιδερόφρακτη πύλη, διατηρημένη στην αρχική της μορφή. Στο εσωτερικό προαύλιο, ένας αργός περίπατος αποκαλύπτει την εξαιρετική συνοχή του συνόλου: τα προστώα με τις αψίδες, τις σκαλισμένες κολόνες, τα παράθυρα με τα μοτίβα της πλεγμένης σχοινιάς, τους πολυγωνικούς πύργους που υψώνονται προς τον ουρανό. Η μεγάλη εκκλησία, με προστάτες τους Αγίους Αυτοκράτορες Κωνσταντίνο και Ελένη, εντυπωσιάζει με τις αρμονικές της αναλογίες και με τον πλούτο της διακοσμητικότητας των προσόψεων. Στο εσωτερικό, οι αρχικές τοιχογραφίες του 1692-1694 δημιουργούν μια ατμόσφαιρα βαθιάς ευλάβειας, ενώ το επιχρυσωμένο φιλντισένιο τέμπλο, ο ηγεμονικός θρόνος με το οικόσημο των Καντακουζηνών και τα ασημένια καντήλια — που μεταφέρθηκαν από τη Βενετία και τη Βιέννη — αποκαλύπτουν το εκλεπτυσμένο γούστο του ιδρυτή και τους δεσμούς του με τα μεγάλα πολιτιστικά κέντρα της Ευρώπης.

Η επίσκεψη στη νοσοκομειακή εκκλησία, λιγότερο γνωστή αλλά εξίσου καλλιτεχνικά πολύτιμη, προσφέρει την ευκαιρία να θαυμάσετε τη νωπογραφία των μαστόρων Πρέντα και Μαρίνο. Η Σκήτη των Αγίων Αποστόλων και η Σκήτη του Αγίου Στεφάνου, που βρίσκονται κοντά, συμπληρώνουν την εικόνα ενός μοναστηριακού συνόλου εξαιρετικής έκτασης. Το Κιόσκι του Διονυσίου, με τη δαντέλα του από πέτρα και με τα ενσωματωμένα εραλδικά σύμβολα, είναι μια αρχιτεκτονική έκπληξη που γοητεύει το βλέμμα κάθε λάτρη της τέχνης. Το μουσείο, διαρρυθμισμένο σε τρεις αίθουσες στις πρώην ηγεμονικές κατοικίες, φιλοξενεί συλλογές εικόνων σε ξύλο, σπάνιων βιβλίων, αντικειμένων λατρείας και κομματιών λειτουργικού κεντήματος, τα περισσότερα από τα οποία χρονολογούνται από τον 16ο-19ο αιώνα, προσφέροντας μια προοπτική του πλούτου της κληρονομιάς που συσσωρεύτηκε κατά τη διάρκεια των αιώνων.

Οι κύριες γιορτές στις οποίες αξίζει να συμμετάσχετε είναι ο προστάτης της μονής — 21 Μαΐου, Άγιοι Αυτοκράτορες Κωνσταντίνος και Ελένη — και η ημέρα του Αγίου Κωνσταντίνου Μπρανκοβέάνου — 16 Αυγούστου, όταν εορτάζεται μαζί με τους γιους του και με τον σύμβουλο Γιανάκε. Επίσης, η συμμετοχή στη λειτουργία του Εσπερινού ή στη Θεία Λειτουργία προσφέρει την ευκαιρία να ακούσετε βυζαντινά άσματα σε ένα αυθεντικό πλαίσιο, μακριά από την τουριστική συνωστίδα.

Η Μονή Χουρέζι εντάσσεται σε μια εξαιρετική πολιτιστική διαδρομή της Ολτενίας κάτω από το Βουνό. Σε κοντινή απόσταση βρίσκονται πολλές άλλες μονές και σκήτες αξίας: η Μονή Κόζια, η Μονή Γκοβόρα, η Μονή Μπίστριτσα, η Μονή Αρνότα, η Μονή Ντιντρουν Λέμν (με την πρώτη ξύλινη εκκλησία από πέτρα στον κόσμο), η Μονή Πατρούσα, η Μονή Πολοβράγκι, το Θέρετρο Μπέιλε Ολανέστι και το Θέρετρο Μπέιλε Γκοβόρα. Η πόλη Χόρεζου, με την κεραμική της παράδοση που είναι εγγεγραμμένη στην άυλη πολιτιστική κληρονομιά της UNESCO, προσφέρει την ευκαιρία να αγοράσετε παραδοσιακά κεραμικά αντικείμενα, κατασκευασμένα από τοπικούς μάστορες σύμφωνα με αιώνιες τεχνικές.

Για όσους επιθυμούν να εξερευνήσουν βαθύτερα τους ευρωπαϊκούς δεσμούς αυτού του τόπου, συνιστάται η επίσκεψη στην πόλη Ρίμνικου Βάλτσεα (περίπου 50 χλμ ανατολικά), με το Ιστορικό Μουσείο του Νομού και με πολλά άλλα ιστορικά μνημεία, ή στην πόλη Τίργκου Ζίου, με το γλυπτικό σύνολο που δημιούργησε ο Κονσταντίν Μπρανκούσι — ένας άλλος γίγαντας του ρουμανικού πολιτισμού που, όπως και ο Μπρανκοβέάνου, κατάφερε να δημιουργήσει μια γέφυρα μεταξύ της τοπικής παράδοσης και της παγκόσμιας τέχνης.

Η Μονή Χουρέζι παραμένει, πέρα από όλους αυτούς τους αιώνες, ένας τόπος όπου η ιστορία της Ευρώπης — με τις μεγάλες της αυτοκρατορίες, με την Αναγέννησή της, με το Μπαρόκ της, με το θρησκευτικό της δράμα και με τις ουμανιστικές της προσδοκίες — συναντά τη βαθιά πνευματικότητα της ορθόδοξης Ανατολής. Για τον σημερινό Ευρωπαίο επισκέπτη, το πέρασμα από την πύλη αυτής της μονής σημαίνει να εισέλθει σε ένα ιερό της κοινής πολιτιστικής μνήμης, όπου κάθε πέτρα, κάθε τοιχογραφία, κάθε εικόνα και κάθε παλιό βιβλίο μιλάει για έναν πολιτισμό που ήξερε να συνδυάσει την πίστη με την ομορφιά, την παράδοση με την καινοτομία, την Ανατολή με τη Δύση.