Βασιλικό Ανάκτορο του Βουκουρεστίου (Μουσείο Εθνικής Τέχνης της Ρουμανίας)

Εισαγωγή που συναρπάζει και Παγκόσμια Αξία

Στην Calea Victoriei, εκεί όπου το Βουκουρέστι υψώνεται με τη μεγαλύτερη αρχιτεκτονική του υπερηφάνεια, δεσπόζει ολόκληρης της πλατείας ένα κτίριο που υπήρξε μάρτυρας σχεδόν δύο αιώνων της ιστορίας ενός έθνους και μιας ηπείρου: το Βασιλικό Ανάκτορο, σήμερα έδρα του Μουσείου Εθνικής Τέχνης της Ρουμανίας. Για τον Ευρωπαίο ταξιδιώτη που διασχίζει αυτή την αρτηρία που κάποτε αποκαλούνταν «Μικρό Παρίσι», το ανάκτορο δεν είναι απλώς ένα εντυπωσιακό μνημείο ανάμεσα σε άλλα — είναι ένας αληθινός παλίμψηστος της ίδιας της Ευρώπης, ένα ορόσημο όπου συναντιούνται, τη μια μετά την άλλη, η φαναριώτικη γεύση του 19ου αιώνα, η κρατική φιλοδοξία μιας γερμανικής δυναστείας, η γαλλική κομψότητα της Belle Époque, το δράμα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, η κομμουνιστική τραγωδία και, εν τέλει, η δημοκρατική αναγέννηση του 1989. Το να περάσει κανείς την πύλη αυτού του κτιρίου σημαίνει, στην ουσία, να διατρέξει την ιστορία του τρόπου με τον οποίο μια περιφερειακή χώρα της Νοτιοανατολικής Ευρώπης έχτισε, με επιμονή, τη θέση της στο συναυλία των ευρωπαϊκών εθνών.

Η παγκόσμια αξία του Βασιλικού Ανακτόρου έγκειται ακριβώς σε αυτή τη μοναδική ικανότητα να υπήρξε, κατά σειρά, αρχοντικό των βογιάρων, πριγκιπική αυλή, βασιλική κατοικία μιας χώρας αναγνωρισμένης στο Συνέδριο του Βερολίνου, έδρα μιας βασιλικής δικτατορίας, «Ανάκτορο της Δημοκρατίας» των κομμουνιστών, θέατρο της Επανάστασης του 1989 και, εν τέλει, ναός της τέχνης ανοιχτός σε όλους — ένας μετασχηματισμός που αντικατοπτρίζει, σε μικρή κλίμακα, τις μεγάλες μεταμορφώσεις που διήλθε η ίδια η Ευρώπη τα τελευταία διακόσια χρόνια. Μπροστά του υψώνεται το έφιππο άγαλμα του βασιλιά Καρόλου Α', ενώ στην άμεση γειτονιά του λάμπουν το Ρουμανικό Αθηναίο, το Ανάκτορο CEC και η μονή Σταυροπόλεως — ένα σύνολο που καθιστά αυτή την πλατεία (μετονομασμένη σε Πλατεία Επανάστασης μετά το 1989) μια από τις πιο πυκνές συγκεντρώσεις ευρωπαϊκής κληρονομιάς σε ολόκληρη την πρωτεύουσα. Το Βασιλικό Ανάκτορο δεν είναι, λοιπόν, απλώς ένα μουσείο ανάμεσα σε άλλα: είναι ένας τόπος όπου η τέχνη, η εξουσία και η μνήμη της Ευρώπης συναντιούνται κάτω από την ίδια στέγη.

Ιστορικές Ρίζες και Μεγάλες Ευρωπαϊκές Συνδέσεις

Από το αρχοντικό των βογιάρων στην πριγκιπική αυλή (1812–1866)

Η ιστορία ξεκινά εν μέσω της φαναριώτικης εποχής, σε ένα Βουκουρέστι που βρισκόταν στα δυτικά του όρια, στο λεγόμενο Podul Mogoșoaiei — τη μελλοντική Calea Victoriei. Μεταξύ 1812 και 1815, ο μεγάλος λογοθέτης και διαφωτισμένος βογιάρης Ντίνικου Γκολέσκου, μια από τις πιο λαμπρές μορφές της βλαχικής ελίτ, ανεγείρει εδώ μια πολυτελή οικία σε νεοκλασικό στυλ, με έναν όροφο και όχι λιγότερα από 25 δωμάτια — ένας εντυπωσιακός αριθμός για το Βουκουρέστι εκείνης της εποχής. Ο Γκολέσκου ήταν άνθρωπος μιας αυθεντικής ευρωπαϊκής ανοικτότητας: απομνημονευτής των ταξιδιών του («Σημείωση του ταξιδιού μου»), αδελφός άλλων πρωταγωνιστών του κινήματος των Παουσιστών, ανήκε σε εκείνη τη γενιά των βογιάρων που κοίταζαν προς το Παρίσι, τη Βιέννη και την Αγία Πετρούπολη για τα πρότυπα του εκσυγχρονισμού. Η οικία του — «χτίζω για το μέλλον», έγραφε στον πατέρα του — σχεδιάστηκε ως ένα σαλόνι των ελίτ του Βουκουρεστίου, ένας χώρος διαλόγου του Διαφωτισμού σε έναν κόσμο που ακόμη κυριαρχούνταν από την ανατολίτικη παράδοση των φαναριώτικων αυλών.

Μετά το θάνατο του Ντίνικου, το 1830, οι κληρονόμοι πουλούν την οικία στο κράτος (το 1833), το οποίο εγκαθιστά εδώ την κεντρική διοίκηση, και το 1837 ο ηγεμόνας Αλέξανδρος Δημήτριος Γκίκας την ανυψώνει σε βαθμό Πριγκιπικής Αυλής — το πρώτο βήμα προς την ιεροποίηση του χώρου. Υπό τον Γκίκα και τους διαδόχους του — Γεώργιο Μπίμπεσκου και Μπάρμπου Στίρμπεϊ — η παλιά οικία των βογιάρων αποκτά αξιώσεις ανακτόρου: το σαλόνι του ορόφου μετατρέπεται σε Αίθουσα του Θρόνου, και η διακόσμηση — έπιπλα, υφάσματα, έργα τέχνης — ακολουθεί τη μόδα των μικρών γαλλικών ανακτόρων, σε έναν διαρκή διάλογο με τις μεγάλες αυλές της Ευρώπης. Οι ανακαινίσεις των ετών 1854–1855, κατά τη διάρκεια της ηγεμονίας του Στίρμπεϊ, εδραιώνουν αυτό το πεπρωμένο. Όταν, τον Ιανουάριο του 1859, τα δύο ρουμανικά πριγκιπάτα — η Μολδαβία και η Βλαχία — ενώνονται υπό το σκήπτρο του Αλέξανδρου Ιωάννη Κούζα, η οικία του Podul Mogoșoaiei γίνεται, φυσικά, η κατοικία του πρώτου ηγεμόνα του ρουμανικού εθνικού κράτους. Η Ένωση του 1859 εντάσσεται τέλεια στη μεγάλη ευρωπαϊκή ιστορία της εποχής: είναι η ίδια δεκαετία κατά την οποία ο Γκαριμπάλντι και ο Καβούρ ενοποιούν την Ιταλία (το Βασίλειο της Ιταλίας ανακηρύσσεται το 1861), και κατά την οποία, τη δεκαετία που ακολουθεί, ο Βίσμαρκ θα πραγματοποιήσει τη γερμανική ενοποίηση. Η Ρουμανία χάραζε, έτσι, στην Calea Victoriei, τη δική της «εποχή των εθνικών ενώσεων».

Η είσοδος στην βασιλική Ευρώπη: Κάρολος Α' και η γέννηση του Βασιλείου (1866–1914)

Η στιγμή της καμπής έρχεται τον Φεβρουάριο του 1866, όταν ένας «τερατώδης» συνασπισμός φιλελευθέρων και συντηρητικών ανατρέπει τον Κούζα, και η χώρα — που βρίσκεται σε κίνδυνο διάλυσης, όπως το δείχνουν και οι αντιπαλότητες μεταξύ των μεγάλων γειτονικών δυνάμεων — αναζητά έναν ξένο ηγεμόνα. Η επιλογή πέφτει στον Κάρολο του Χοεντσόλερν-Ζίγκμαρινγκεν, έναν νέο 26 ετών από τον καθολικό, σουαβικό κλάδο της παλιάς δυναστείας των Χοεντσόλερν — την ίδια οίκο από τον οποίο προερχόταν και ο υποψήφιος για τον θρόνο της Ισπανίας, του οποίου η απόρριψη από τη Γαλλία είχε προκαλέσει, λίγα χρόνια νωρίτερα, τον Γαλλο-Πρωσικό Πόλεμο του 1870. Στις 10 Μαΐου 1866, ο πρίγκιπας Κάρολος εισέρχεται στο Βουκουρέστι και εγκαθίσταται ακριβώς στην παλιά οικία του Ντίνικου Γκολέσκου — ο Νικολάε Γκολέσκου, γιος του κτήτορα, στρατηγός και μέλος της Ηγεμονικής Επιτροπής, ήταν αυτός που διηύθυνε την τελετή. Από εκείνη τη στιγμή, το πεπρωμένο του ανακτόρου συγχωνεύεται με εκείνο μιας δυναστείας που θα βασιλεύσει 81 χρόνια και με εκείνο της φιλοδοξίας ενός κράτους να εδραιώσει την ανεξαρτησία του έναντι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Ο Κάρολος Α' ήταν, στην ουσία, ένας βασιλιάς-αρχιτέκτονας του ευρωπαϊκού εκσυγχρονισμού της Ρουμανίας. Υπό τη βασιλεία του, η παλιά οικία γίνεται πολύ μικρή για ένα βασίλειο σε εξέλιξη: μετά την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας (9/21 Μαΐου 1877) και την πλήρη αναγνώρισή της στο Συνέδριο του Βερολίνου το 1878 — εκείνη την «έντιμη μεσίτρια» της Ευρώπης όπου ο Βίσμαρκ, ο Ντισραέλι, ο Ανδράσι και ο Γκορχάκοφ ξαναέγραψαν τον χάρτη των Βαλκανίων, μαζί με την ανεξαρτησία της Σερβίας και του Μαυροβουνίου και τη δημιουργία της Βουλγαρίας — ο Κάρολος λαμβάνει τον τίτλο της Βασιλικής Υψηλότητας και, στις 15 Μαρτίου 1881, το Σύνταγμα τροποποιείται ώστε η Ρουμανία να γίνει βασίλειο. Ο Κάρολος ανακηρύσσεται βασιλιάς στις 26 Μαρτίου 1881 και στέφεται στις 10 Μαΐου 1881, φορώντας μια κορώνα χυτή από τον χάλυβα ενός τουρκικού κανονιού που αιχμαλωτίστηκε στην Πλέβνα — μια συμβολική χειρονομία που θυμίζει τη «Σιδηρά Στέμμα» των βασιλέων της Ιταλίας, και οι δύο γεννημένες από τη φωτιά των πολέμων της εθνικής ενοποίησης. Κατά τη διάρκεια του Πολέμου της Ανεξαρτησίας του 1877–1878, ο Κάρολος είχε διοικήσει προσωπικά, μαζί με τον τσάρο Αλέξανδρο Β' και τον μεγάλο δούκα Νικόλαο, τις ρωσο-ρουμανικές συμμαχικές δυνάμεις στην Πλέβνα — ένα επεισόδιο που τοποθετεί το νεαρό βασίλειο στην πρώτη γραμμή της ευρωπαϊκής στρατιωτικής ιστορίας της εποχής.

Το ίδιο το Ανάκτορο μεταμορφώνεται υπό τον Κάρολο Α' σε ένα μνημείο της βασιλικής φιλοδοξίας: μεταξύ 1882 και 1885, ο Γάλλος αρχιτέκτονας Πολ Γκοτερό — ο ίδιος που θα ανεγείρει και το Ανάκτορο CEC απέναντι — προσθέτει το κεντρικό σώμα με την Αίθουσα του Θρόνου και τις εορταστικές αίθουσες, και το 1885 ο Τσέχος αρχιτέκτονας Κάρελ Λίμαν, διάσημος για τα κάστρα Πέλες και Πελεσόρ στη Σινάια, στέφει το σύνολο με τη βόρεια πτέρυγα, την «πτέρυγα του Αθηναίου». Το 1882, το Βασιλικό Ανάκτορο επωφελείται από την πρώτη εγκατάσταση ηλεκτρικού φωτισμού στο Βουκουρέστι — ένα σημάδι της αποφασιστικής εισόδου της χώρας στον ευρωπαϊκό εκσυγχρονισμό. Ο δρόμος μπροστά του μετονομάζεται, το ίδιο έτος 1878, Calea Victoriei, και μπροστά στο ανάκτορο υψώνεται, το 1939, το έφιππο άγαλμα του βασιλιά, έργο του Κροάτη γλύπτη Ιβάν Μέστροβιτς — εγκαινιασμένο την Ημέρα του Έθνους, παρουσία του βασιλιά Καρόλου Β' και του νεαρού Μεγάλου Βοεβόδα Μιχαήλ. Το αρχικό άγαλμα θα λιώσει από τους κομμουνιστές το 1948, και το 2010 θα αναγεννηθεί, κατά το πρότυπο που διατηρήθηκε από την οικογένεια του καλλιτέχνη, έργο του γλύπτη Φλορίν Κόντρε.

Ανάμεσα σε δημοκρατία, βασιλική δικτατορία και πόλεμο (1918–1947)

Μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο — στον οποίο η Ρουμανία, που εισήλθε στο πλευρό των Συμμάχων το 1916, πλήρωσε ένα τεράστιο τίμημα, αλλά βγήκε με τις ιστορικές επαρχίες ενωμένες σε μια «Μεγάλη Ρουμανία» — το ανάκτορο εισέρχεται σε μια νέα φάση του πεπρωμένου του. Ο βασιλιάς Φερδινάνδος Α' και η βασίλισσα Μαρία — Μαρία της Σαξονίας-Κοβούργου και Γκόθας, εγγονή της βασίλισσας Βικτωρίας της Μεγάλης Βρετανίας και του τσάρου Αλέξανδρου Β' της Ρωσίας, κόρη του δούκα Αλφρέδου του Εδιμβούργου — στέφονται βασιλείς ολόκληρης της Ρουμανίας στην Άλμπα Ιούλια, στις 15 Οκτωβρίου 1922, σε μια τελετή που τοποθετεί τη χώρα στις τάξεις των νέων κρατών της Ευρώπης που αναδιατάχθηκαν από το σύστημα των Βερσαλλιών, μαζί με την αναγεννημένη Πολωνία, την Τσεχοσλοβακία και τη Γιουγκοσλαβία. Η βασίλισσα Μαρία, με την εκλεπτυσμένη βρετανική της γεύση και το πάθος της για την τέχνη, γίνεται η αληθινή «αρχιτέκτονας» του τελευταίου μεγάλου έργου καλλωπισμού του ανακτόρου: μετά την καταστροφική πυρκαγιά της νύχτας 7/8 Δεκεμβρίου 1926, που καταβροχθίζει τον επάνω όροφο του κεντρικού σώματος (μόνο η μεγάλη μαρμάρινη σκάλα διασώζεται), συντονίζει, κατά τις υποδείξεις της, τα σχέδια των αρχιτεκτόνων Ν.Ν. Νενκουλέσκου και Κάρελ Λίμαν, και κάτω από τον γιο της, βασιλιά Κάρολο Β', η ανακατασκευή του 1930–1937 — που διευθύνεται από τους αρχιτέκτονες Άρθουρ Λόρεντς και Ν.Ν. Νενκουλέσκου, με τη βασίλισσα Μαρία να επιβλέπει προσωπικά τη διακόσμηση των εσωτερικών — δίνει στο ανάκτορο τη σημερινή του μορφή: ένα κτίριο σε σχήμα U, με κεντρικό σώμα και δύο πλευρικές πτέρυγες, αναπτυγμένο σε πέντε επίπεδα, γύρω από μια ανοιχτή αυλή τιμής προς την Calea Victoriei. Η παλιά οικία του Ντίνικου Γκολέσκου κατεδαφίζεται, και στη θέση της υψώνεται η νότια πτέρυγα, προορισμένη ήδη από τότε να στεγάσει μουσειακούς χώρους.

Η ίδια περίοδος φέρνει όμως και τη σκιά: η βασιλική δικτατορία του Καρόλου Β' (1938–1940) μετατρέπει το ανάκτορο σε όργανο του αυταρχισμού, σε μια στιγμή που ολόκληρη η Ευρώπη γλιστρά προς καθεστώτα φασιστικού τύπου — από την Ιταλία του Μουσολίνι στη χιτλερική Γερμανία, από την Ισπανία του Φράνκο στην Πορτογαλία του Σαλαζάρ. Ο Κάρολος Β' παραιτείται στις 6 Σεπτεμβρίου 1940 υπέρ του γιου του, του νεαρού Μιχαήλ Α'. Και στις 23 Αυγούστου 1944, εν μέσω πολέμου, ο βασιλιάς Μιχαήλ — ο τελευταίος βασιλιάς εν ζωή που θα κυβερνούσε μια χώρα στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο — δίνει το πραξικόπημα κατά του στρατάρχη Ίον Αντονέσκου και στρέφει τη Ρουμανία στο πλευρό των Συμμάχων, σε μια χειρονομία που θυμίζει την ιταλική ανακωχή του 1943 και που θα του χαρίσει, μετά τον πόλεμο, διακρίσεις από τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Σοβιετική Ένωση εξίσου. Η εκδίκηση δεν αργεί: στις 24 Αυγούστου 1944, η Luftwaffe βομβαρδίζει το ανάκτορο ως αντίποινα — το κτίριο παραμένει μη κατοικήσιμο, και η βίλα στο πίσω μέρος του, η «Νέα Οικία», όπου διέμενε πραγματικά η βασιλική οικογένεια, καταστρέφεται εκ θεμελίων. Το Ανάκτορο, σύμβολο της αντίστασης του βασιλιά κατά του ναζισμού, γίνεται έτσι και το ίδιο θύμα του ευρωπαϊκού πολέμου.

Η εποχή του «Ανακτόρου της Δημοκρατίας» και η Επανάσταση (1948–1989)

Μετά τις 30 Δεκεμβρίου 1947 — ημέρα της αναγκαστικής παραίτησης του βασιλιά Μιχαήλ Α', που του αποσπάστηκε υπό την απειλή του σοβιετικού απεσταλμένου Βισίνσκι και της κομμουνιστικής κυβέρνησης του Πέτρου Γκρόζα, σε ένα σενάριο που διαδραματίζεται την ίδια περίοδο στην Πολωνία, την Ουγγαρία, την Τσεχοσλοβακία και τη Βουλγαρία — η μοναρχία καταργείται, και η Ρουμανία γίνεται Λαϊκή Δημοκρατία. Το Βασιλικό Ανάκτορο μετονομάζεται, σε μια προσπάθεια διαγραφής της μνήμης, «Ανάκτορο της Δημοκρατίας», και οι αίθουσες υποδοχής του κεντρικού σώματος αποδίδονται στο Κρατικό Συμβούλιο — ένα είδος κομμουνιστικής προεδρίας. Το 1948, με απόφαση του Συμβουλίου των Υπουργών, το ανάκτορο περνά στη διαχείριση του Υπουργείου Τεχνών, με την προοπτική ίδρυσης ενός εθνικού μουσείου τέχνης· το ίδρυμα συστήνεται το 1948 και ανοίγει στο κοινό το 1950, με την Εθνική Πινακοθήκη, ακολουθούμενη το 1951 από την Πινακοθήκη Ευρωπαϊκής Τέχνης. Ο μετασχηματισμός μιας βασιλικής κατοικίας σε δημόσιο μουσείο εντάσσεται σε μια παλιά ευρωπαϊκή παράδοση — την ίδια μέσω της οποίας οι αυτοκρατορικές συλλογές των Αψβούργων έγιναν Kunsthistorisches Museum της Βιέννης, εκείνες των Ρομάνοφ — το Ερμιτάζ της Αγίας Πετρούπολης, και εκείνες των Βουρβόνων και του πάπα — το Λούβρο και το Πράδο. Πίσω από το ανάκτορο υψώνεται, μεταξύ 1959 και 1960, η Αίθουσα του Ανακτόρου, η τεράστια αίθουσα συνεδρίων του κομμουνιστικού καθεστώτος — ένα διακριτό κτίριο, με το οποίο ο ταξιδιώτης δεν πρέπει να συγχέει το ίδιο το ανάκτορο.

Επί τέσσερις δεκαετίες, το ανάκτορο επιβιώνει ως ένα παράδοξο σκηνικό: μουσείο τέχνης στη μια πτέρυγα, έδρα της κομμουνιστικής εξουσίας στην άλλη. Μπροστά του, στις 8 Νοεμβρίου 1945, λαμβάνει χώρα η περίφημη φοιτητική διαδήλωση της ημέρας της ονομαστικής εορτής του βασιλιά Μιχαήλ — ένα από τα πρώτα σημάδια της αντικομμουνιστικής αντίστασης. Και απέναντι, στο κτίριο της Κεντρικής Επιτροπής του ΡΚΡ, προετοιμάζεται η τελευταία πράξη. Τον Δεκέμβριο του 1989, ενώ ολόκληρη η Ευρώπη παρακολουθεί την πτώση του Τείχους του Βερολίνου και την Βελούδινη Επανάσταση της Πράγας, η Ρουμανία ζει τη δική της επανάσταση. Τη νύχτα 22–23 Δεκεμβρίου 1989, το ανάκτορο πιάστηκε στα διασταυρούμενα πυρά μεταξύ στρατού και μονάδων πιστών στη δικτατορία: το κτίριο υπέστη ζημιές σε ποσοστό περίπου 80%, πάνω από χίλια έργα τέχνης υπέστησαν φθορές ή καταστράφηκαν, και στα τζάμια της Σκάλας των Βοεβόδων παραμένουν, και σήμερα, τα ίχνη των σφαιρών. Η Πλατεία του Ανακτόρου γίνεται Πλατεία Επανάστασης — ένα όνομα που την εντάσσει στις τάξεις των μεγάλων ευρωπαϊκών πλατειών της ελευθερίας, μαζί με την Πλατεία Βέντσεσλαου της Πράγας ή του Γκντανσκ. Το 1990, με κυβερνητική απόφαση, ολόκληρο το κτίριο αποδίδεται στο Μουσείο Εθνικής Τέχνης της Ρουμανίας, και μετά από μια δεκαετία αποκαταστάσεων το μουσείο ανοίγει σταδιακά ξανά, ξεκινώντας από το έτος 2000.

Αρχιτεκτονικό Αριστούργημα και Καλλιτεχνική Κληρονομιά

Αρχιτεκτονική: ο ευρωπαϊκός νεοκλασικισμός σε βασιλικό κλειδί

Το κτίριο που βλέπουμε σήμερα — ολοκληρωμένο το 1937, κατά τα σχέδια του αρχιτέκτονα Ν.Ν. Νενκουλέσκου, με τη συμβολή του Άρθουρ Λόρεντς και με τη διακόσμηση επιβλεπόμενη από τη βασίλισσα Μαρία — είναι η έκφραση μιας συνεκτικής ευρωπαϊκής όρασης: ένα νεοκλασικό ανάκτορο σε σχήμα U, με ένα μνημειώδες κεντρικό σώμα πλαισιωμένο από δύο πλευρικές πτέρυγες, αναπτυγμένο σε πέντε επίπεδα, γύρω από μια ανοιχτή αυλή τιμής προς την Calea Victoriei. Η πρόσοψη, ρυθμισμένη από κίονες και παραστάδες, διατηρεί την ισορροπία και τη σοβαρότητα του γαλλικού κλασικισμού, ενώ η νότια πτέρυγα — η «πτέρυγα Κρετσουλέσκου», ανεγερμένη στη θέση της παλιάς οικίας Γκολέσκου — και η βόρεια πτέρυγα — η «πτέρυγα του Αθηναίου», προστεθείσα ήδη από το 1885 από τον Κάρελ Λίμαν — του προσδίδουν εκείνη τη συμμετρική, επιβλητική σιλουέτα, χαρακτηριστική των μεγάλων δυναστικών κατοικιών της κεντρικής και νοτιοανατολικής Ευρώπης: από τη Χόφμπουργκ της Βιέννης στο Βασιλικό Ανάκτορο της Μαδρίτης, από το Κουιρινάλι στο Βασιλικό Κάστρο της Πράγας. Η κύρια είσοδος οδηγεί σε ένα οκταγωνικό χολ διακοσμημένο σε νεοβυζαντινό στυλ — ένας φόρος τιμής στην ορθόδοξη παράδοση και, ευρύτερα, στη βυζαντινή κληρονομιά του ρουμανικού χώρου, σε διάλογο με αριστουργήματα όπως η μονή Σταυροπόλεως, που βρίσκεται λίγα βήματα μακριά. Πέρα από αυτόν εκτυλίσσεται μια διαδοχή τελετουργικών χώρων που ανεβαίνουν, στην κάθετη του κτιρίου, από την υποδοχή στην αποθέωση: το Επίσημο Χολ, η Σκάλα των Βοεβόδων, η Αίθουσα του Θρόνου. Στην αριστερή πτέρυγα, οι χώροι είναι αφιερωμένοι στο μουσείο, μαζί με μια αίθουσα μουσικής — Auditorium — με περίπου 500 θέσεις, που συνεχίζει τη μουσική παράδοση της περιοχής, στενά συνδεδεμένη με το Ρουμανικό Αθηναίο απέναντι, το ιερό της Φιλαρμονικής «Γκεόργκε Ενέσκου».

Ιστορικοί χώροι: Αίθουσα του Θρόνου, Βασιλική Τραπεζαρία, Σκάλα των Βοεβόδων

Ο σημερινός επισκέπτης μπορεί να διατρέξει, στο συνηθισμένο πρόγραμμα του μουσείου, τους πιο σημαντικούς τελετουργικούς χώρους του πρώην ανακτόρου — χώρους αποκαταστημένους με επιμέλεια επί περισσότερο από μια δεκαετία και ανοιγμένους ξανά στο κοινό το 2013, αφού, τον Μάιο του 2021, στην Αίθουσα του Θρόνου μεταφέρθηκε, μετά από περισσότερες από επτά δεκαετίες, ο θρόνος που χρησιμοποιούσαν όλοι οι βασιλείς της Ρουμανίας. Η Σκάλα των Βοεβόδων — η «Σκάλα της Τιμής» του ανακτόρου — είναι ένα αριστούργημα από μόνη της: μνημειώδης, κατασκευασμένη από μάρμαρο της Καρράρα, στεφανωμένη από την τοιχογραφία «Αποθέωση» του Άρθουρ Βερόνα, που αναπαριστά αλληγορικά τη Μεγάλη Ένωση, και από μια ζωφόρο με ανάγλυφα μετάλλια που δημιούργησε ο γλύπτης Κορνέλ Μεντρέα, απεικονίζοντας βοεβόδες και βασιλείς της Ρουμανίας. Στα τζάμια της μπορούν να δει κανείς και σήμερα τα ίχνη των σφαιρών από τον Δεκέμβριο του 1989 — μια ιστορική ουλή που αφέθηκε σκόπιμα ορατή. Πάνω, η Αίθουσα του Θρόνου κυριαρχείται από το μνημειώδες βασιλικό οικόσημο, πλαισιωμένο από τα πορτρέτα του βασιλιά Καρόλου Α' και του βασιλιά Φερδινάνδου Α', που δημιούργησε το 1934 ο ζωγράφος Αουρέλ Μπορντενάκε. Στο ισόγειο, η Βασιλική Τραπεζαρία εντυπωσιάζει με την κασέ οροφή σε αγγλικό στυλ Ρόμπερτ Άνταμ — ένα αποτύπωμα της βρετανικής γεύσης της βασίλισσας Μαρίας, εγγονής της βασίλισσας Βικτωρίας — με το πλακοστρωμένο δάπεδο από γαλλικό και βελγικό μάρμαρο και με τα τζάκια από μάρμαρο της Ρουσιτσίτσα. Αυτοί οι χώροι δεν είναι απλά διακοσμήσεις: είναι η σκηνή πάνω στην οποία παίχτηκαν οι στιγμές αποθέωσης του σύγχρονου ρουμανικού κράτους, από τις βασιλικές ακροάσεις του 19ου αιώνα έως τις επίσημες τελετές της μεσοπολεμικής περιόδου.

Ο μουσειακός θησαυρός: από τη βασιλική πινακοθήκη στην παγκόσμια κληρονομιά

Το Μουσείο Εθνικής Τέχνης της Ρουμανίας στεγάζει σήμερα πάνω από 70.000 τεμάχια, οργανωμένα σε δύο μεγάλες μόνιμες πινακοθήκες — την Εθνική Πινακοθήκη και την Πινακοθήκη Ευρωπαϊκής Τέχνης — στις οποίες προστίθενται συλλογές διακοσμητικής τέχνης, ανατολικής τέχνης και όπλων, καθώς και τρία δορυφορικά μουσεία στην πόλη: το Μουσείο Συλλογών Τέχνης (στο πρώην Ρομανίτ Ανάκτορο στην Calea Victoriei αρ. 111), το Μουσείο Κ.Χ. Ζαμπατσιάν και το Μουσείο Τέοντορ Παλάντι. Τον πυρήνα της Πινακοθήκης Ευρωπαϊκής Τέχνης συνιστά η προσωπική συλλογή του βασιλιά Καρόλου Α' — με πάνω από έξι El Greco, Τιτσιάνο, Μπρίγκελ, Βαν Ντάικ και ένα Ρέμπραντ στο χαρτοφυλάκιό του — την οποία ο μονάρχης, με τη διαθήκη του ιδιόχειρη από τον Φεβρουάριο του 1899, άφησε «για πάντα» στο Ρουμανικό Στέμμα. Σήμερα, στις αίθουσες του πρώην ανακτόρου, ο Ευρωπαίος ταξιδιώτης συναντά, ώμο με ώμο, αριστουργήματα υπογεγραμμένα από Ντομένικο Βενετσιάνο, Αντονέλο ντα Μεσίνα, Τζάκοπο Μπασάνο, Μπροντσίνο, Τιντορέτο — του οποίου η «Ευαγγελία» είναι ένας από τους πιο πολύτιμους πίνακες της πινακοθήκης — Λούκα Τζορντάνο, Λούκας Κράναχ ο Πρεσβύτερος, Χανς φον Άαχεν, Ρούμπενς, Πίτερ Μπρίγκελ ο Πρεσβύτερος και ο Νεότερος, Ρέμπραντ («Ο Αμάν παρακαλώντας συγχώρεση από την Εσθήρ»), τρεις πίνακες του El Greco (μεταξύ των οποίων η «Προσκύνηση των Βοσκών», που προερχόταν κάποτε από το κύριο τέμπλο της εκκλησίας του Κολεγίου της Ενσάρκωσης στη Μαδρίτη), Βαν Ντάικ, έπειτα η γαλλική σχολή από τον Πουσέν, Σαρντέν, Ενγκρ και Νταβίντ έως τον Μονέ, Σινιάκ, Σισλέ και Ντελακρουά και Κορό, μαζί με γλυπτική από Ροντέν, Μπουρντέλ, Νταλού και Καμίλ Κλοντέλ. Μια συλλογή εικόνων και ρωσικής ζωγραφικής από τον 15ο–18ο αιώνα, με έργα των Τροπίνιν, Μαλιavin και Αϊβαζόφσκι, συμπληρώνει το πορτρέτο μιας χριστιανικής και αυτοκρατορικής Ευρώπης. Η Εθνική Πινακοθήκη προσφέρει, με τη σειρά της, την πιο εκτενή συλλογή ρουμανικής τέχνης στη χώρα: την Πινακοθήκη Παλαιάς Ρουμανικής Τέχνης — περίπου 900 τεμάχια, εικόνες, λειτουργικά κεντήματα και αντικείμενα λατρείας από τον 14ο–18ο αιώνα, προερχόμενα από τη Βλαχία, τη Μολδαβία και την Τρανσυλβανία, μάρτυρες της τέχνης της εποχής του Μπρανκοβέανο και της μετα-μπρανκοβενικής σχολής — και την Πινακοθήκη Σύγχρονης Ρουμανικής Τέχνης, από τον Νικολάε Γκριγκορέσκου, Ιόν Αντρέεσκου και Τέοντορ Αμάν έως τον Λουσιάν, Μπρανκούζι, Τόνιτσα και Παλάντι. Το ταμείο του μουσείου διατηρεί ακόμη και τα ίχνη του πρώτου μουσείου τέχνης του Βουκουρεστίου, που ιδρύθηκε το 1836 στη σχολή της μονής του Αγίου Σάββα από τον ζωγράφο Κάρολ Βάλσταϊν, καθώς και τις δωρεές μεγάλων συλλεκτών όπως ο Αναστάσιε Σίμου, Αλέξανδρος Σεν-Ζορζ ή η οικογένεια Καλιντέρου. Στο Μουσείο Ζαμπατσιάν, ο επισκέπτης μπορεί να θαυμάσει, αντιθέτως, γαλλικό ιμπρεσιονισμό και μετα-ιμπρεσιονισμό — Σεζάν, Ρενουάρ, Σισλέ, Πισαρό, Ντελακρουά, Κορό — μαζί με Πικάσο και Ματίς, σε έναν άμεσο διάλογο με τις μεγάλες παρισινές συλλογές. Από αυτή την προοπτική, το Βασιλικό Ανάκτορο εμφανίζεται ως ο ρουμανικός κρίκος μιας ευρωπαϊκής αλυσίδας: της αλυσίδας μέσω της οποίας οι βασιλικές πινακοθήκες της ηπείρου — από τους Ουφίτσι στο Ερμιτάζ, από το Πράδο στη Gemäldegalerie του Βερολίνου — έγιναν κληρονομιά όλων.

Θρύλοι, Προσωπικότητες και Στιγμές Καμπής

Η βασίλισσα Μαρία και το «Μικρό Παρίσι»

Αν ένα πρόσωπο ενσαρκώνει το ευρωπαϊκό πνεύμα του ανακτόρου, αυτό είναι η βασίλισσα Μαρία. Εγγονή της βασίλισσας Βικτωρίας και του τσάρου Αλέξανδρου Β', μεγαλωμένη στο Eastwell Park της Αγγλίας, η Μαρία έφερε στο Βουκουρέστι όχι μόνο ένα ευρωπαϊκό δυναστικό όνομα, αλλά έναν ολόκληρο κόσμο γούστου, ευαισθησίας και πολιτιστικής διπλωματίας. Αυτή είναι που επέβλεψε προσωπικά τη διακόσμηση των ανακατασκευασμένων εσωτερικών κατά τη δεκαετία του 1930, επιλέγοντας το στυλ Άνταμ για τη Βασιλική Τραπεζαρία και ενορχηστρώνοντας μια διακόσμηση στην οποία ο νεοκλασικισμός, ο νεοβυζαντινισμός και η ρουμανική λαϊκή παράδοση συνυφαίνονταν. Υπό την προστασία της και του βασιλιά Φερδινάνδου — στεμμένων στην Άλμπα Ιούλια το 1922 — το Βουκουρέστι γνώρισε τη διάσημη περίοδό του του «Μικρού Παρισιού», και η Calea Victoriei, με το Βασιλικό Ανάκτορο, το Αθηναίο του Αλμπέρ Γκαλερόν, το Ανάκτορο CEC του Γκοτερό, τα καφενεία και τα βιβλιοπωλεία της, έγινε ο άξονας ενός πολιτισμού κομψότητας σε διαρκή διάλογο με το Παρίσι, τη Βιέννη και το Λονδίνο. Ο θρύλος λέει ότι η βασίλισσα Μαρία ήθελε κάθε αίθουσα του ανακτόρου να λέει μια ιστορία· ο σημερινός επισκέπτης μπορεί, ακόμη, να νιώσει την παρουσία της σε κάθε λεπτομέρεια της διακόσμησης.

24 Αυγούστου 1944: ο βομβαρδισμός της Luftwaffe

Ένα από τα πιο δραματικά επεισόδια της ιστορίας του ανακτόρου παραμένει η 24η Αυγούστου 1944, δύο ημέρες μετά το πραξικόπημα του Βασιλιά Μιχαήλ κατά του καθεστώτος Αντονέσκου. Η γερμανική αεροπορία, ως αντίποινα για την αναστροφή των όπλων της Ρουμανίας κατά του πρώην συμμάχου, βομβαρδίζει το κέντρο του Βουκουρεστίου, και το ανάκτορο — σύμβολο της απόφασης του βασιλιά να σώσει τη χώρα από την καταστροφή του ναζισμού — πλήττεται σοβαρά. Το κτίριο γίνεται μη κατοικήσιμο, και η «Νέα Οικία» στο πίσω μέρος, η πραγματική κατοικία της βασιλικής οικογένειας, καταστρέφεται ολοσχερώς. Ο βασιλιάς Μιχαήλ, που επρόκειτο να γίνει ο τελευταίος βασιλιάς της Ρουμανίας και, δεκαετίες αργότερα, ο τελευταίος επιζών μεταξύ των αρχηγών κρατών του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, συνέχισε να ασκεί τα καθήκοντά του από το Ανάκτορο Ελισάβετ. Το Ανάκτορο της Calea Victoriei επρόκειτο να ανακτήσει τη λάμψη του μόνο μετά τον πόλεμο, υπό μια νέα πολιτική τάξη.

Δεκέμβριος 1989: το ανάκτορο στις φλόγες της Επανάστασης

Πέντε δεκαετίες αργότερα, το ανάκτορο επρόκειτο να γίνει και πάλι μάρτυρας μιας ιστορικής καμπής. Τον Δεκέμβριο του 1989, ενώ ο Νικολάε Τσαουσέσκου εκφωνούσε την τελευταία του ομιλία από το μπαλκόνι της Κεντρικής Επιτροπής — το κτίριο απέναντι —, τα πλήθη φώναζαν «Κάτω ο δικτάτορας!», και το ανάκτορο, πιασμένο ανάμεσα στα πυρά, καιγόταν. Τη νύχτα 22–23 Δεκεμβρίου, το κτίριο υπέστη ζημιές σε ποσοστό περίπου 80%, και πάνω από χίλια έργα τέχνης υπέστησαν φθορές ή καταστράφηκαν· η φωτιά εξαπλώθηκε στις πτέρυγες, και στους τοίχους της Σκάλας των Βοεβόδων παρέμειναν, ως σιωπηλή μαρτυρία, τα ίχνη των σφαιρών. Τις ίδιες ημέρες, απέναντι στην πλατεία, καιγόταν και η Κεντρική Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη «Κάρολος Α'», με πάνω από 500.000 βιβλία κατεστραμμένα — μια απώλεια που σημάδεψε βαθιά τη συλλογική μνήμη της πόλης. Το άνοιγμα εκ νέου του μουσείου, μετά από μια δεκαετία αποκαταστάσεων, ξεκινώντας από το έτος 2000, και το άνοιγμα εκ νέου των ιστορικών χώρων το 2013 υπήρξαν, με τον τρόπο τους, μια πράξη δημοκρατικής ανθεκτικότητας: το ανάκτορο, καμένο δύο φορές στην ιστορία του (1926 και 1989), αναγεννιέται κάθε φορά πιο όμορφο, όπως συμβαίνει με τα μεγάλα μνημεία της Ευρώπης που επέζησαν των πολέμων.

Δεκέμβριος 2017: η τελευταία στάση του Βασιλιά Μιχαήλ

Το τελευταίο βασιλικό κεφάλαιο του ανακτόρου γράφτηκε τον Δεκέμβριο του 2017, όταν ο Βασιλιάς Μιχαήλ Α' — αυτός που, 73 χρόνια νωρίτερα, είχε αναγκαστεί να παραιτηθεί, στις 30 Δεκεμβρίου 1947, σε ηλικία 26 ετών — επέστρεψε, για τελευταία φορά, στην Αίθουσα του Θρόνου. Ο μονάρχης, που απεβίωσε στις 5 Δεκεμβρίου 2017 στην Ωμπόν της Ελβετίας, σε ηλικία 96 ετών, μεταφέρθηκε στη χώρα και τοποθετήθηκε, μεταξύ 13 και 16 Δεκεμβρίου, στην Αίθουσα του Θρόνου της Calea Victoriei — τον ίδιο τόπο όπου είχε ορκιστεί 19 ετών, το 1947. Δεκάδες χιλιάδες Ρουμάνοι στάθηκαν στην ουρά μέρα και νύχτα για να του προσφέρουν έναν τελευταίο χαιρετισμό, και στις κηδείες στην Κουρτέα ντε Αργκες συμμετείχαν εκπρόσωποι όλων των βασιλικών οικογενειών της Ευρώπης — Ουίνδσορ, Βουρβόνων-Πάρμας, Σαβοΐας, Χοεντσόλερν και των βασιλικών οίκων των Βαλκανίων — σε μια συνάντηση που είχε τις διαστάσεις μιας πραγματικής «οικογενειακής συνάντησης» της ηπείρου, υπενθυμίζοντας ότι και μετά την κατάργηση της μοναρχίας, η Ρουμανία παραμένει αναπόσπαστο μέρος της μεγάλης ευρωπαϊκής δυναστικής ιστορίας. Σήμερα, το κτίριο χρησιμοποιείται από το ρουμανικό κράτος και μπορεί να διατεθεί στη Βασιλική Οικογένεια — τώρα εκπροσωπούμενη από την Αυτού Μεγαλειότητα Μαργαρίτα, Φύλακα του Στέμματος — για τελετουργικές περιστάσεις, και η αίθουσα Auditorium φιλοξενεί συναυλίες και πολιτιστικές εκδηλώσεις που συνεχίζουν τη μουσική παράδοση του τόπου.

Πρακτικός Οδηγός Επίσκεψης και η Εμπειρία του Σημερινού Ταξιδιώτη

Το Βασιλικό Ανάκτορο βρίσκεται στην Calea Victoriei αρ. 49–53, τομέας 1, στην Πλατεία Επανάστασης, στη διασταύρωση με την οδό Στίρμπεϊ Βόντα και σε άμεση γειτνίαση με την Εκκλησία Κρετσουλέσκου. Ο πιο άνετος τρόπος πρόσβασης είναι ο σταθμός μετρό Universitate (γραμμή M2). Το Μουσείο Εθνικής Τέχνης της Ρουμανίας είναι ανοιχτό από Τετάρτη έως Παρασκευή μεταξύ 10:00 και 18:00, και Σάββατο και Κυριακή μεταξύ 11:00 και 19:00, όντας κλειστό Δευτέρα και Τρίτη· η τελευταία είσοδος γίνεται μια ώρα πριν το κλείσιμο. Το ολόκληρο εισιτήριο κοστίζει 32 λέι, τα μειωμένα τιμολόγια είναι 16 λέι, και εκείνα για μαθητές, φοιτητές και συνταξιούχους 8 λέι (σύμφωνα με το τιμολόγιο που ισχύει το 2026)· τα εισιτήρια μπορούν να αγοραστούν στο ταμείο της Πινακοθήκης Ευρωπαϊκής Τέχνης ή online. Η είσοδος είναι δωρεάν την πρώτη Τετάρτη κάθε μήνα, καθώς και την Ημέρα του Έθνους (1 Δεκεμβρίου) και την Ημέρα του Εθνικού Πολιτισμού (15 Ιανουαρίου). Η φωτογράφιση επιτρέπεται μόνο με κινητό τηλέφωνο — χωρίς τρίποδο και χωρίς φλας —, και για τις ξεναγήσεις είναι απαραίτητος ο προγραμματισμός με τουλάχιστον επτά ημέρες πριν, στη διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου της γραμματείας του μουσείου. Ένα τυπικό εισιτήριο περιλαμβάνει πρόσβαση τόσο στις μόνιμες πινακοθήκες όσο και στους ιστορικούς χώρους του πρώην ανακτόρου — Αίθουσα του Θρόνου, Βασιλική Τραπεζαρία και Σκάλα των Βοεβόδων — που μπορούν να επισκεφτούν στο συνηθισμένο πρόγραμμα· συνιστάται η διάθεση τουλάχιστον δύο-τριών ωρών για μια πλήρη επίσκεψη, και οι λάτρεις της ευρωπαϊκής τέχνης μπορούν να περάσουν και μισή ημέρα ανάμεσα σε Τιντορέτο, El Greco, Ρέμπραντ και Ρούμπενς. Είναι καλό να γνωρίζει κανείς ότι ορισμένες πινακοθήκες — όπως η Πινακοθήκη Ευρωπαϊκής Διακοσμητικής Τέχνης — μπορεί να είναι προσωρινά κλειστές για εργασίες, οπότε ο έλεγχος του προγράμματος στην επίσημη ιστοσελίδα του μουσείου πριν την επίσκεψη είναι μια συνετή προφύλαξη.

Η εμπειρία μπορεί να ολοκληρωθεί με ευχαρίστηση πέρα από τα τείχη του ανακτόρου. Μπροστά του υψώνεται το έφιππο άγαλμα του βασιλιά Καρόλου Α', αναγεννημένο το 2010 κατά το πρότυπο του Μέστροβιτς, και λίγα βήματα μακριά βρίσκεται το Ρουμανικό Αθηναίο — με τις τοιχογραφίες του και τη Μεγάλη Αίθουσα όπου έπαιξε και διηύθυνε ο Γκεόργκε Ενέσκου —, το Ανάκτορο CEC, με την πέτρινη πρόσοψή του και τον γυάλινο θόλο του, η μονή Σταυροπόλεως, κόσμημα του μπρανκοβενικού στυλ από το 1724, και η Εκκλησία Κρετσουλέσκου από τον 18ο αιώνα. Ένας περίπατος στην Calea Victoriei, ανάμεσα σε καφενεία και ανтикварικά, προς το Ανάκτορο των Τηλεφώνων, την Εθνική Τράπεζα και την Πλατεία Ρομάνα, προσφέρει το αστικό πλαίσιο του μεσοπολεμικού «Μικρού Παρισιού», και στο Μουσείο Συλλογών Τέχνης στην Calea Victoriei αρ. 111 — στο πρώην Ρομανίτ Ανάκτορο — μπορούν να συμπληρωθούν οι συλλογές με τις δωρεές μεγάλων Ρουμάνων συλλεκτών. Για όσους επιθυμούν να εμβαθύνουν και στη μουσική διάσταση του τόπου, το Μουσείο «Γκεόργκε Ενέσκου» και το Μουσείο της Πόλης του Βουκουρεστίου βρίσκονται, επίσης, σε κοντινή απόσταση.

Το Βασιλικό Ανάκτορο παραμένει, στην ουσία, αυτό που υπήρξε πάντοτε για την Ευρώπη: ένας τόπος όπου το βασιλικό παρελθόν ενός λαού συναντά την κοινή κληρονομιά της ηπείρου, όπου ο θρόνος και το καβαλέτο μοιράζονται τον ίδιο χώρο, και οι πέτρες — καμένες, βομβαρδισμένες, τρυπημένες από σφαίρες και αποκαταστημένες με επιμέλεια — συνεχίζουν να αφηγούνται την ιστορία ενός έθνους που βρήκε, κάθε φορά, τον δρόμο του προς το φως. Για τον σημερινό Ευρωπαίο ταξιδιώτη, μια επίσκεψη εδώ είναι περισσότερο από μια ώρα μουσείου: είναι μια συνάντηση με την ίδια την ιστορία, σε μια από τις πιο συγκινητικές εκδοχές της.