Αρχαιολογικός Χώρος Σαρμιζεγετούσα Ρέγκια (Sarmizegetusa Regia)

Ένα κάστρο πάνω από την Ευρώπη: εισαγωγή και παγκόσμια αξία

Σε υψόμετρο άνω των 1.200 μέτρων, στην καρδιά των Ορέων Οράστιεϊ της νοτιοδυτικής Τρανσυλβανίας, στον Λόφο Γκράντιστεα — μια κορυφή που δεσπόζει στην κοιλάδα του ποταμού με το ίδιο όνομα — εκτείνονται τα ερείπια της πιο επιβλητικής πρωτεύουσας μιας цивилизации που η ευρωπαϊκή ιστορία ονόμαζε για πολύ καιρό, με μια άδικη λέξη, «βάρβαρη». Εδώ βρισκόταν η Σαρμιζεγετούσα Ρέγκια (Sarmizegetusa Regia), η πρωτεύουσα του Βασιλείου των Δακών, το σημαντικότερο στρατιωτικό, θρησκευτικό και πολιτικό κέντρο του δακικού κόσμου για σχεδόν ενάμιση αιώνα, από τα μέσα του 1ου αιώνα π.Χ. έως το καλοκαίρι του 106 μ.Χ., όταν οι λεγεώνες του Τραϊανού την κατέκτησαν και την εξαφάνισαν σχεδόν από το πρόσωπο της γης. Σήμερα, ο αρχαιολογικός χώρος στο Γκράντιστεα ντε Μούντε, που βρίσκεται στην επικράτεια του χωριού με το ίδιο όνομα στην κοινότητα Οραστιόαρα ντε Σους, στην επαρχία Χουνεντοάρα, αποτελεί μέρος του συνόλου «Δακικά Οχυρά των Ορέων Οράστιεϊ», εγγεγραμμένου στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO το 1999 — μια αναγνώριση του γεγονότος ότι αυτά τα οχυρά αντιπροσωπεύουν, κατά τα λόγια των εμπειρογνωμόνων της UNESCO, «την εικόνα μιας αρχαίας, δυναμικής και καινοτόμου цивилизации», ικανής να αναπτύξει πρωτότυπη στρατιωτική αρχιτεκτονική, πρωτο-αστικό πολεοδομικό σχεδιασμό και ένα μοναδικό θρησκευτικό σύστημα στην Ευρώπη πέραν του Ρήνου.

Για τον καλλιεργημένο Ευρωπαίο ταξιδιώτη, η Σαρμιζεγετούσα Ρέγκια είναι κάτι περισσότερο από έναν απλό αρχαιολογικό χώρο. Είναι ο τόπος όπου ολοκληρώθηκε μια από τις πιο δραματικές συγκρούσεις μεταξύ της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και του «βάρβαρου» κόσμου της Ευρώπης — οι δακο-ρωμαϊκοί πόλεμοι του Τραϊανού —, είναι το σημείο εκκίνησης της ρωμαϊκής επαρχίας της Δακίας, που επρόκειτο να διαμορφώσει τη μοίρα μιας ολόκληρης περιοχής για 165 χρόνια, και είναι, ταυτόχρονα, ένας από τους λίγους τόπους στην Ευρώπη όπου μπορεί κανείς να παρατηρήσει, σε μνημειακή κλίμακα, τη θρησκευτική αρχιτεκτονική μιας προ-ρωμαϊκής цивилизации που είχε φτάσει σε επίπεδο ανάπτυξης που ανταγωνιζόταν τα μεγάλα κέντρα του ελληνιστικού κόσμου. Εδώ, στα 1.200 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, οι Δάκες έχτισαν μια πόλη σε περισσότερες από 250 ανθρωπογενείς αναβαθμίδες, έσκαψαν χιλιόμετρα καναλιών για την υδροληψία και διανομή πόσιμου νερού, έκοψαν νομίσματα μιμούμενοι τους ρωμαϊκούς δηνάρια, έχτισαν οκτώ ναούς — δύο κυκλικούς και έξι τετράπλευρους, σύμφωνα με τις πιο πρόσφατες ανακαλύψεις — και συγκέντρωσαν έναν θησαυρό του οποίου ο χρυσός επρόκειτο να χρηματοδοτήσει, στη Ρώμη, το Φόρουμ και τη Στήλη του Τραϊανού. Ο επισκέπτης που περπατά σήμερα στα ερείπια του κάστρου περπατά, στην ουσία, πάνω σε μια από τις ορόσημες πέτρες της ευρωπαϊκής ιστορίας: το σύνορο μεταξύ δύο κόσμων, του ρωμαϊκού και του δακικού, των οποίων η βίαιη — αλλά και δημιουργική — συνάντηση γέννησε, μεταξύ άλλων, τον ρουμανικό λαό και τη λατινική του κληρονομιά.

Ιστορικές ρίζες και μείζονες ευρωπαϊκές συνδέσεις

Η ιστορία της Σαρμιζεγετούσας αρχίζει στα μέσα του 1ου αιώνα π.Χ., σε μια στιγμή που η Ευρώπη ήταν το θέατρο μεγάλων πολιτικών μετασχηματισμών. Στα μέσα εκείνου του αιώνα, ο βασιλιάς Βουρεβίστας — ένα όνομα που εξακολουθεί να αντηχεί στην ευρωπαϊκή ιστοριογραφία ως ο πρώτος ενοποιητής των γκετο-δακικών φυλών — κατάφερε, με τη βοήθεια του μεγάλου ιερέα Ντεκένεου, να δημιουργήσει ένα κεντρικό κράτος που εκτεινόταν από τον Εύξεινο Πόντο έως την Πεδιάδα της Παννονίας και από τα Όρη Αίμος έως τα έλη του Πρίπετ. Αυτό το βασίλειο, συγκρίσιμο ως προς τις φιλοδοξίες και την οργάνωσή του με τα ελληνιστικά κράτη της περιοχής ή με τη ρωμαϊκή επέκταση του Καίσαρα στη Γαλατία, είχε αρχικά την πρωτεύουσά του στην Αργκετάβα, που οι ιστορικοί ταυτίζουν με το οχυρό των Κοστέστι-Τσετατούιε, σε κοντινή απόσταση, μετά την οποία, προς το τέλος της βασιλείας του Βουρεβίστα, το κέντρο εξουσίας μεταφέρθηκε στη Σαρμιζεγετούσα Ρέγκια. Το ευρωπαϊκό πλαίσιο αυτής της ανόδου είναι ουσιώδες: ο Βουρεβίστας ενεπλάκη άμεσα στην πολιτική της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας, επιλέγοντας να υποστηρίξει τον Πομπήιο στον εμφύλιο πόλεμο κατά του Καίσαρα το 48 π.Χ. — μια απόδειξη ότι το δακικό βασίλειο ήταν ήδη αναγνωρισμένος παράγοντας στη διπλωματική σκηνή της Μεσογείου. Δολοφονημένος το 44 π.Χ., λίγο μετά τον θάνατο του Καίσαρα, ο Βουρεβίστας άφησε πίσω του ένα ισχυρό κράτος, του οποίου τα οχυρά — Κοστέστι-Τσετατούιε, Κοστέστι-Μπλιντάρου, Πιάτρα Ρόσιε, Μπανίτσα, Καπάλνα και η ίδια η Σαρμιζεγετούσα — επρόκειτο να σχηματίσουν, έναν αιώνα αργότερα, το αμυντικό σύστημα που σχεδίασε ο τελευταίος βασιλιάς των Δακών.

Αυτός ο τελευταίος βασιλιάς, ο Δεκέβαλος (ή Ντιουρπανέους, «ο ισχυρότερος των Δακών», όπως ερμηνεύουν οι πηγές), βασίλευσε μεταξύ 87 και 106 μ.Χ. και κατάφερε να επανενώσει το δακικό κράτος μετά από μια περίοδο κατακερματισμού, παρακινούμενος ακριβώς από τον ολοένα αυξανόμενο κίνδυνο που αντιπροσώπευε η επέκταση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας προς τον Δούναβη. Οι σχέσεις με τη Ρώμη σημαδεύτηκαν από σύγκρουση και διπλωματία: κατά τη διάρκεια του Δομιτιανού, ο στρατηγός Κορνήλιος Φούσκος ηττήθηκε από τους Δάκες το 87 μ.Χ., και η ειρήνη του 89 μ.Χ. μετέτρεψε τη Δακία σε πελατειακό βασίλειο — η Ρώμη αναλάμβανε να πληρώνει επιδοτήσεις, να στέλνει τεχνίτες, μηχανικούς και αρχιτέκτονες και να παραδίδει όπλα, με αντάλλαγμα τη δέσμευση των Δακών να υπερασπίζονται τα αυτοκρατορικά σύνορα. Αυτή η «πρώιμη εκρωμαΐωση» των δακικών οχυρώσεων, που μαρτυρείται αρχαιολογικά, δείχνει πόσο διασυνδεδεμένος ήταν ο δακικός κόσμος με τον ρωμαϊκό ήδη πριν από τους τελικούς πολέμους. Όταν ο Τραϊανός ανέβηκε στο θρόνο το 98 μ.Χ., η Δακία αντιπροσώπευε την κύρια απειλή για τις παραδουνάβιες επαρχίες — τη Μοισία — και η απόφαση για κατάκτηση ελήφθη γρήγορα. Ακολούθησαν δύο αιματηροί πόλεμοι: 101–102 και 105–106 μ.Χ., των οποίων τα επεισόδια απαθανατίστηκαν στη διάσημη Στήλη του Τραϊανού στη Ρώμη, που υψώθηκε το 113 μ.Χ. στο Φόρουμ του Τραϊανού, έργο του αρχιτέκτονα Απολλοδώρου από τη Δαμασκό. Η σπειροειδής ζωφόρος, μήκους σχεδόν 200 μέτρων και γεμάτος με περισσότερες από 2.500 μορφές, απεικονίζει σκηνές από την πολιορκία της Σαρμιζεγετούσας: τους Δάκες αμυνόμενους να μοιράζονται τις τελευταίες σταγόνες νερού αφού ο Τραϊανός τους έκοψε τις αγωγούς, το κάστρο να καίγεται, την κατάληψη του βασιλικού θησαυρού. Ο Ρωμαίος ιστορικός Δίων Κάσσιος καταγράφει ότι, μετά την πτώση της πρωτεύουσας, ένας στενός του Δεκέβαλου, ο Βικίλης, αποκάλυψε στους Ρωμαίους τη θέση του κρυμμένου θησαυρού κάτω από την κοίτη του ποταμού Σαργέτια — που ταυτίζεται με τον σημερινό Στρέι — όπου ο βασιλιάς είχε εκτρέψει τη ροή του νερού με τη βοήθεια αιχμαλώτων για να θάψει χρυσό και ασήμι. Τα νούμερα που μεταδίδουν ο Δίων Κάσσιος και ο Ιωάννης Λύδος, βασισμένος στη Γετίκα του Κρίτωνα — 165.000 κιλά χρυσού και 331.000 κιλά ασημιού — είναι, φυσικά, υπερβολικά, αλλά ο πλούτος της λείας ήταν πραγματικός και εντυπωσιακός: ο χρυσός των Δακών χρηματοδότησε αυτοκρατορικές κατασκευές στη Ρώμη και τροφοδότησε τον μύθο του βόρειου παραδουνάβιου «Ελντοράντο». Ο ίδιος ο Δεκέβαλος, καταδιωκόμενος από το ρωμαϊκό ιππικό, αυτοκτόνησε κόβοντας τον λαιμό του, αρνούμενος να πέσει ζωντανός στα χέρια των Ρωμαίων. Μετά το 106 μ.Χ., μια φρουρά αποτελούμενη από αποσπάσματα της Τέταρτης Λεγεώνας Φλάβιας Φήλιξ στάθμευσε στο κάστρο για περίπου έντεκα χρόνια, και η Δακία έγινε ρωμαϊκή επαρχία. Ο Τραϊανός ίδρυσε περίπου 40 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά μια νέα πρωτεύουσα, την Κολωνία Ούλπια Τραϊανή Αυγούστα Δακική Σαρμιζεγετούσα — σήμερα ο αρχαιολογικός χώρος της Σαρμιζεγετούσας-Χάτσεγκ, με το μουσείο και το ρωμαϊκό αμφιθέατρό του — και ο αυτοκράτορας Αδριανός επρόκειτο να προσθέσει το όνομα Σαρμιζεγετούσα precisely για να γίνει αντιληπτή η νέα πρωτεύουσα ως συμβολική συνέχεια της δακικής. Το 271 μ.Χ., ο Αυρηλιανός επρόκειτο να αποσύρει τη ρωμαϊκή διοίκηση νότια του Δούναβη, αλλά η πολιτιστική κληρονομιά παρέμεινε: η λατινική ομιλούμενη γλώσσα εδώ επρόκειτο να γίνει, τους επόμενους αιώνες, το θεμέλιο της ρουμανικής γλώσσας.

Ενδιαφέρον για τον Ευρωπαίο αναγνώστη είναι και ο τρόπος με τον οποίο η Σαρμιζεγετούσα αντιλήφθηκε από τον αρχαίο κόσμο μετά την κατάκτηση. Ο Κλαύδιος Πτολεμαίος, στη Γεωγραφία του (περίπου 150 μ.Χ.), αναφέρει τη «Ζαρμιζεγέθουσα Βασιλεῖον» — «τη βασιλική πόλη» — μεταξύ των οικισμών της Δακίας, διατηρώντας τις γεωγραφικές συντεταγμένες της πρώην πρωτεύουσας ακόμη και μετά την καταστροφή της. Το όνομα επέζησε στις πηγές σε πολλές μορφές — Ζαρμιγέθουσα, Ζερμιζεγέθουσα (Δίων Κάσσιος), Σαρμαζέγκε (ο Ανώνυμος Γεωγράφος της Ραβέννας, 7ος αιώνας), Σαρματέγκε (Tabula Peutingeriana) — απόδειξη μιας επίμονης γεωγραφικής μνήμης. Επιπλέον, μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα, οι ιστορικοί συγχέανε τη ρωμαϊκή πρωτεύουσα Ούλπια Τραϊανή με τη δακική πρωτεύουσα, μόλις το 1880 ο ιστορικός Γκριγκόρε Τοτσιλέσκου πρότεινε την ταύτιση των ερειπίων του Γκράντιστεα Μουντσελούλου με την πραγματική Σαρμιζεγετούσα, με βάση τα ελληνικά σημάδια χαραγμένα στη δακική τοιχοποιία.

Η επιστημονική ανακάλυψη του χώρου ανήκει, παραδόξως, σε άλλη αυτοκρατορική εποχή: τη των Αψβούργων. Στις αρχές του 19ου αιώνα, η είδηση της ανακάλυψης χρυσών θησαυρών από ντόπιους προσέλκυσε την προσοχή της αυστριακής διοίκησης στην Τρανσυλβανία. Το 1803–1804, ο εισαγγελέας του δημοσιονομικού κτήματος της Χουνεντοάρα, Πάουλ Τέρεκ, εκπρόσωπος του Αυστριακού Ταμείου, οργάνωσε τις πρώτες επίσημες ανασκαφές — σχεδόν δέκα μήνες ερευνών που έφεραν στο φως έναν πενταγωνικό πύργο, ερείπια ναών, ένα ρωμαϊκό λουτρό και κεραμικά θραύσματα με επιγραφές, μεταξύ των οποίων η διάσημη «PER Sco Rilo». Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα, η έρευνα του χώρου αναλήφθηκε από μια πλειάδα λογίων της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας — Αυστριακούς, Ούγγρους και Σάξονες: Μίχαελ Άκνερ, Γιόχαν Νάιγκεμπαουρ, οι αδελφοί Φρίντριχ και Χάινριχ Μύλλερ, Γκάμπορ Φινάλι, Γκάμπορ και Ιστβάν Τέγκλας, Άντον Μπέγκοζι, Μίχαϊ Πέτσι, Φραντς φον Πρίμπιλα — ενώ οι Ρουμάνοι λόγιοι απασχολούνταν κυρίως με το ζήτημα της λατινικότητας. Αυτή η «αυτοκρατορική» φάση της έρευνας άφησε πίσω της σχέδια, εκθέσεις και μερικώς λησμονημένες ανακαλύψεις, που ανακαλύφθηκαν εκ νέου μόλις σήμερα από τους σύγχρονους αρχαιολόγους. Ο 20ός αιώνας έφερε τη συστηματοποίηση: Βασίλε Πάρβαν, Ντ.Μ. Θεοδωρέσκου, Κονσταντίν Νταϊκοβίτσιου — που διηύθυνε, από το 1949, το πιο εκτεταμένο ερευνητικό πρόγραμμα —, Αδριανός Νταϊκοβίτσιου, Ιωάννης Χοράτσιου Κρίσαν και Ιωάννης Γκλοντάριου έθεσαν τα θεμέλια της σύγχρονης κατανόησης του χώρου. Από το 1995, μια στενή συνεργασία μεταξύ του Ινστιτούτου Αρχαίας Ιστορίας του Πανεπιστημίου της Κολωνίας και του Εθνικού Μουσείου Ιστορίας της Τρανσυλβανίας στο Κλουζ, μαζί με το Πανεπιστήμιο Μπάμπες-Μπόλυαι, έφερε γερμανικές μεθόδους αρχαιολογικής έρευνας με δειγματοληψία και γεωφυσική στα Όρη Οράστιεϊ. Και από το 2020, το ευρωπαϊκό πρόγραμμα «Πρωτεύουσα της Δακίας – Ζωντανό Μουσείο της Ευρωπαϊκής Πολιτιστικής Κληρονομιάς», χρηματοδοτούμενο μέσω του Προγράμματος RO-CULTURA από Χορηγίες ΕΟΧ (νορβηγικά κεφάλαια) αξίας περίπου 2,7–3 εκατομμυρίων ευρώ, σε συνεργασία με το Ίδρυμα Μιχάι Εμινέσκου Trust και την περιφέρεια Μέρε ογκ Ρόμσνταλ της Νορβηγίας, ξεκίνησε τη μεγαλύτερη αποκατάσταση στην πρόσφατη ιστορία του μνημείου: πάνω από 700 μέτρα τείχους περίφραξης ανακατασκευάστηκαν, ψηφιοποίηση του χώρου, ένα λαπιδάριο και ένα καταφύγιο για τους επισκέπτες. Το 1999, τα έξι οχυρά — Σαρμιζεγετούσα Ρέγκια, Κοστέστι-Τσετατούιε, Κοστέστι-Μπλιντάρου, Λουνκάνι-Πιάτρα Ρόσιε, Μπανίτσα και Καπάλνα — εγγράφηκαν από κοινού στην Παγκόσμια Κληρονομιά της UNESCO, ως ενιαίο αμυντικό σύστημα στην Ευρώπη.

Αρχιτεκτονικό αριστούργημα και καλλιτεχνική κληρονομιά

Οι συστηματικές αρχαιολογικές ανασκαφές αποκάλυψαν ένα σύνολο εκπληκτικής πολυπλοκότητας, οργανωμένο σε τρεις λειτουργικά διακριτές ζώνες: την ακρόπολη — την κατοικία του βασιλιά, του μεγάλου ιερέα και του ανώτατου δικαστή —, τη θρησκευτική ζώνη, με τα μνημειακά ιερά, και την πολιτική εγκατάσταση, τον μεγαλύτερο γνωστό οικισμό έως σήμερα στον δακικό κόσμο. Ολόκληρο το σύμπλεγμα εκτείνεται σε έναν άξονα σχεδόν έξι χιλιομέτρων, στις πλαγιές του Λόφου Γκράντιστεα, και περιλαμβάνει περισσότερες από 250 ανθρωπογενείς αναβαθμίδες — ορισμένες πρόσφατες τοπογραφικές πηγές εκτιμούν σχεδόν 400 εκτάρια διαμορφωμένου επιπέδου εδάφους στην Αρχαιότητα — από τις οποίες μόνο ένα μικρό μέρος έχει ερευνηθεί έως σήμερα.

Η ίδια η Ακρόπολη υψώνεται στην κορυφή, στα 1.200 μέτρα, και περιβάλλεται από τείχος περίφραξης κατασκευασμένο εξ ολοκλήρου στην τεχνική murus dacicus — ένα πρωτότυπο αρχιτεκτονικό σύστημα, χωρίς αντίστοιχο στον αρχαίο κόσμο, που συνδυάζει μαζικά πέτρινα τεμάχια με μια εσωτερική πλήρωση και ξύλινο σκελετό, προσδίδοντας στην κατασκευή remarkable αντοχή και ευελιξία. Τα τείχη, πάχους 3,30 μέτρων και ύψους 4–5 μέτρων, σχηματίζουν ένα ακανόνιστο πολύγωνο — σχεδόν ένα εξάγωνο με άνισες πλευρές — με μέγιστο πλάτος 152 μέτρα, προσαρμοσμένο τέλεια στο σχήμα του βράχου. Στο εσωτερικό της περίφραξης, με έκταση άνω του ενός εκταρίου (εντός ενός ευρύτερου συνόλου, η ακρόπολη φτάνει περίπου τα 3 εκτάρια), βρίσκονταν η βασιλική κατοικία και τα διοικητικά κτίρια. Η τεχνική καινοτομία των Δακών δεν σταματά εδώ: ένα ευφυές σύστημα υδροληψίας, διήθησης και διανομής πόσιμου νερού — κεραμικοί αγωγοί, δεξαμενές, κανάλια — εξυπηρετούσε τόσο την ακρόπολη όσο και τις πολιτικές συνοικίες στις αναβαθμίδες, και οι δακικές ελίτ απολάμβαναν τρεχούμενο νερό στις κατοικίες τους, ένας πολυτέλεια σχεδόν αδιανόητη για την Ευρώπη εκείνης της εποχής. Ο ιστορικός Αδριανός Νταϊκοβίτσιου υπογράμμιζε ότι αυτές οι εγκαταστάσεις μαρτυρούν «remarkable ανησυχίες για τη δημόσια υγιεινή», και σε μια από τις ερευνηθείσες κατοικίες ανακαλύφθηκε ένα πραγματικό ιατρικό κιτ της αρχαιότητας: χάλκινη λαβίδα, σιδερένιο νυστέρι, πέντε πήλινα βάζα για τη φύλαξη φαρμακευτικών ουσιών και μια πλάκα από συμπιεσμένη ηφαιστειακή τέφρα, που χρησιμοποιούνταν ως απορροφητικό και επουλωτικό. Οι γιατροί-ιερείς των Δακών γνώριζαν 42 φαρμακευτικά φυτά με θεραπευτικές ιδιότητες — η λίστα τους, με δακικά ονόματα, μεταδόθηκε από τον Έλληνα γιατρό Διοσκουρίδη —, ασκούσαν βαλνοθεραπεία και ήταν ικανοί να εκτελέσουν χειρουργικές επεμβάσεις.

Η θρησκευτική ζώνη, που βρίσκεται περίπου 100 μέτρα ανατολικά της πύλης της ακρόπολης και συνδέεται με αυτήν μέσω μιας via sacra — ενός λιθόστρωτου δρόμου με πλάκες ασβεστόλιθου, ψαμμίτη και ανδεσίτη, των οποίων τα τμήματα αποκαλύφθηκαν στις πρόσφατες εκσκαφικές περιόδους —, εκτείνεται σε δύο μεγάλες αναβαθμίδες (τη Χ και την ΙΑ) και, σύμφωνα με τις ανακαλύψεις του 2017–2021, και στην αναβαθμίδα Θ. Εδώ συγκεντρώνονται οκτώ ναοί — δύο κυκλικοί και έξι τετράπλευροι — γεγονός που καθιστά τη Σαρμιζεγετούσα ένα από τα πιο πυκνά σύνολα θρησκευτικής αρχιτεκτονικής στην αρχαία Ευρώπη. Ο Μεγάλος Κυκλικός Ναός — «το ιερό-ημερολόγιο», όπως αποκλήθηκε — κυριαρχεί στο σύνολο: ένα κτίριο με διάμετρο σχεδόν 30 μέτρων, κατασκευασμένο από τρεις ομόκεντρους κύκλους — 104 τεμάχια ανδεσίτη στο εξωτερικό, 180 ανδεσίτινοι στύλοι στη μέση και, στο εσωτερικό, 84 ξύλινοι στύλοι ύψους περίπου 3 μέτρων, επενδυμένοι με πλάκες τερακότας, συν μια αψίδα σε σχήμα πετάλου από 34 ξύλινους στύλους που οριοθετούσαν την εστία της ιερής φωτιάς. Τέσσερις συμμετρικές είσοδοι και μια κωνική στέγη ολοκλήρωναν την κατασκευή, και η αψίδα ήταν προσανατολισμένη προς την ανατολή του χειμερινού ηλιοστασίου. Η μαθηματική διάταξη των στοιχείων — 180 στύλοι ομαδοποιημένοι σε 30 κίονες των 6, 52 βάθρα σε τέσσερις σειρές των 13 — τροφοδότησε τη συναρπαστική υπόθεση ενός δακικού ημερολογίου: ενός έτους 360 ημερών χωρισμένου σε 12 μήνες των 30 ημερών, κάθε μήνας σε 5 περιόδους των 6 ημερών, ή, στην παραλλαγή του μεγάλου ναού από ασβεστόλιθο, ενός έτους 364 ημερών που αντιπροσωπευόταν από 4 εποχές των 13 εβδομάδων η καθεμία. Δίπλα του βρίσκεται ο διάσημος «Ήλιος από ανδεσίτη» — ένας κυκλικός βωμός που ανακαλύφθηκε το 1958 και αποκαλύφθηκε πλήρως το 1959, σκαλισμένος με δέκα ηλιακές ακτίνες, σύμβολο του ουρανο-ηλιακού χαρακτήρα της δακικής θρησκείας. Ο μεγάλος ναός από ασβεστόλιθο, ο παλαιότερος, χρονολογείται από την εποχή του Βουρεβίστα και φιλοξενούσε 60 ξύλινους κίονες σε μαζικά ασβεστολιθικά βάθρα, ενώ οι τετράπλευροι ναοί από ανδεσίτη, με βάθρα διαμέτρου δύο μέτρων, ήταν, σύμφωνα με τις ερμηνείες των αρχαιολόγων, χώροι τελετών στρατιωτικής μύησης — «ο ναός του ανθρώπου και η φωλιά των λύκων», όπως έγραφε ο ιστορικός Ντίνου Αντονέσκου. Ένα εντυπωσιακό χαρακτηριστικό, που προκαλεί έκπληξη και σήμερα: τα μεγάλα δακικά ιερά δεν είχαν άλλη στέγη εκτός από τον ουρανό — ανοιχτοί, υπερ-υπαίθριοι χώροι, όπου οι κίονες από πέτρα και ξύλο πλαισίωναν τον ίδιο τον ουρανό ως ζωντανό ναό.

Η πιο εντυπωσιακή ανακάλυψη των τελευταίων ετών — που ανακοινώθηκε επίσημα το 2021 από τον αρχαιολόγο Ράζβαν Ματεέσκου, από το Εθνικό Μουσείο Ιστορίας της Τρανσυλβανίας και το Πανεπιστήμιο Μπάμπες-Μπόλυαι, συντονιστή του εργοταξίου — είναι ο όγδοος ναός, που εντοπίστηκε στην αναβαθμίδα Θ, μετά από πέντε εκσκαφικές περιόδους που ξεκίνησαν το 2017. Το σχέδιό του περιλαμβάνει 60 ασβεστολιθικά βάθρα διατεταγμένα σε πέντε σειρές των δώδεκα σειρών, σε μια εκτιμώμενη έκταση 350 τετραγωνικών μέτρων, και τα θραύσματα ζωγραφισμένου επιχρίσματος που βρέθηκαν στο στρώμα καύσης που κατέστρεψε το προηγούμενο κτίριο αποτελούν εξαιρετική σπανιότητα στη δακική αρχιτεκτονική: «Το επίχρισμα, ιδιαίτερα το ζωγραφισμένο, δεν συναντάται συχνά — δεν μπορούσε ο καθένας να το αντέξει οικονομικά», υπογράμμιζε ο Ματεέσκου, υποδηλώνοντας ότι και η προηγούμενη φάση ήταν ένα επιβλητικό κτίριο, που καταστράφηκε από πυρκαγιά και ανακατασκευάστηκε από τα θεμέλια.

Η πολιτική εγκατάσταση, που εκτείνεται σε δεκάδες τεχνητές αναβαθμίδες στις δυτικές και ανατολικές πλαγιές του λόφου, αποκαλύπτει μια βιομηχανική και εμπορική πόλη ευρωπαϊκών διαστάσεων. Εδώ βρίσκονταν ομάδες κατοικιών, εργαστήρια τεχνιτών, αποθήκες, σιταποθήκες και εγκαταστάσεις υδροληψίας και διανομής νερού. Τα περισσότερα εργαστήρια που ανακαλύφθηκαν είναι σιδηρουργεία — σε μια μόνο αναβαθμίδα βρέθηκαν περίπου 1.000 κιλά σιδηρομεταλλεύματος, πρώτη ύλη για εργαλεία και όπλα —, αλλά ερευνήθηκαν και κεραμικά και υαλοτεχνικά εργαστήρια. Το 1988, στο ανατολικό τμήμα του χώρου, στην αναβαθμίδα IV, ανακαλύφθηκε ένα νομισματοκοπείο στο οποίο οι Δάκες μιμούνταν τους ρωμαϊκούς δηνάρια — απόδειξη της ενσωμάτωσης της δακικής οικονομίας στο μεσογειακό εμπορικό σύστημα —, με χάλκινα καλούπια στερεωμένα σε σιδερένιες λαβές. Το απόθεμα των σιδηρουργείων είναι εντυπωσιακό: περίπου 400 μεταλλικά αντικείμενα — δρεπάνια, θεριστήρια, τσάπες, τσουγκράνια, μαχαίρια, άροτρα, ξυλουργικά τσεκούρια, αλλά και όπλα: καμπύλα μαχαίρια (sicae), σπαθιά, αιχμές δοράτων, ασπίδες. Η κεραμική από τη Σαρμιζεγετούσα εντυπωσιάζει με την κομψότητα των επιτραπέζιων σκευών, με ορατές μεσογειακές επιρροές, και σε πολλά θραύσματα εμφανίζονται γραφικά σημάδια — ελληνικά και λατινικά γράμματα χαραγμένα μετά το ψήσιμο — που υποδηλώνουν ένα απροσδόκητο επίπεδο αλφαβητισμού. Στην επικράτεια του χώρου έχουν βρεθεί, κατά καιρούς, πολυάριθμα κοσμήματα, χρυσά νομίσματα τύπου Κόζων με ελληνικές επιγραφές, αντικείμενα από χρυσό και ασήμι που αποτελούν μέρος του διάσημου Δακικού Θησαυρού, που φυλάσσεται σήμερα κατά το μεγαλύτερο μέρος στο Εθνικό Μουσείο Ιστορίας της Ρουμανίας στο Βουκουρέστι.

Η αρχιτεκτονική και η τέχνη της Σαρμιζεγετούσας εντάσσονται σε ένα ευρύ ευρωπαϊκό πλαίσιο: οι Δάκες ανήκουν στο βόρειο κλάδο των Θρακών, και ο υλικός τους πολιτισμός — από τις τελετουργικές κάσκες του Τσιουμέστι ή τις Σιδηρές Πύλες έως τις ασημένιες πόρπες και την εκλεπτυσμένη κεραμική — φέρει το αποτύπωμα των αλληλεπιδράσεων με τον κελτικό κόσμο (πολιτισμός Λα Τεν), με τις ελληνικές αποικίες στις ακτές του Εύξεινου Πόντου (Ιστρία, Τόμις, Καλλάτις) και με την αυτοκρατορία των Σκυθών. Τα κυκλικά ιερά, με ακριβείς αστρονομικούς προσανατολισμούς προς τα ηλιοστάσια, προσέλκυσαν συγκρίσεις με το Στόουνχεντζ — μεγαλιθικό μνημείο επίσης εγγεγραμμένο στην κληρονομιά της UNESCO —, αν και, σε αντίθεση με αυτό, οι δακικοί ναοί ήταν «ζωντανές» κατασκευές, από πέτρα και ξύλο, προορισμένες για τελετουργία, όχι απλώς για ουράνια παρατήρηση. Η τεχνική murus dacicus, αν και παρουσιάζει ορισμένες συγγένειες με τις ελληνιστικές μεθόδους οχύρωσης (ορατές κυρίως στο Κοστέστι-Μπλιντάρου) και με τις κελτικές, παραμένει μια πρωτότυπη καινοτομία, αναγνωρισμένη ως τέτοια από τον φορέα της UNESCO.

Θρύλοι, προσωπικότητες και στιγμές καμπής

Η μορφή που κυριαρχεί στην ιστορία και τη μνήμη της Σαρμιζεγετούσας είναι, αναμφίβολα, ο βασιλιάς Δεκέβαλος. Βασιλεύοντας μεταξύ 87 και 106 μ.Χ., κατάφερε να επανενώσει το κατακερματισμένο βασίλειο και να αντισταθεί σε δύο ρωμαϊκές στρατιωτικές εκστρατείες πριν από την τελική πτώση. Σε ένα μεγάλο πήλινο αγγείο — ύψους περίπου 60 εκατοστών και διαμέτρου άνω του ενός μέτρου — που βρέθηκε στον χώρο, εμφανίζεται μια επιγραφή στο λατινικό αλφάβητο: «DECEBALVS PER SCORILO», που ερμηνεύεται από τους σοφούς ως «Δεκέβαλος, γιος του Σκορίλου». Ο Σκορίλος (ή Σκόρυλος) ήταν ένας Δάκας βασιλιάς που αναφέρεται από τον Ρωμαίο ιστορικό Φροντίνο και από τον Γότθο Ιορδάνη (με το όνομα Κορύλλος, μεταξύ Κομόσικου και Ντιουρπανέους), ο οποίος θα είχε βασιλεύσει τέσσερις δεκαετίες σε μια περίοδο σχετικής ειρήνης, έως περίπου το 70 μ.Χ. Ο Ιορδάνης, στη Γετίκα του, έγραφε ότι οι Γέτες «ήταν πάντοτε ανώτεροι σχεδόν όλων των βαρβάρων και σχεδόν ίσοι με τους Έλληνες» — μια κρίση αξίας που τοποθετεί το δακικό βασίλειο στον πολιτιστικό χάρτη της αρχαίας Ευρώπης. Ο θάνατος του Δεκέβαλου, το καλοκαίρι του 106 μ.Χ., αφού καταδιώχθηκε από το ρωμαϊκό ιππικό μέσα από τα βουνά, σηματοδοτεί μια στιγμή καμπής: αρνούμενος την αιχμαλωσία, ο βασιλιάς έκοψε τον λαιμό του, και μαζί του έληξε η ύπαρξη του ανεξάρτητου Βασιλείου των Δακών.

Μια άλλη θρυλική προσωπικότητα είναι ο Ζάλμοξις (ή Ζαλμοξιανός), ο υπέρτατος θεός των Δακών, για τον οποίο ο Ηρόδοτος — ο πατέρας της ευρωπαϊκής ιστοριογραφίας — ανέφερε ότι θα ήταν ένας Γέτης γεννημένος στα εδάφη της Δακίας, σκλάβος του Πυθαγόρα στη Σάμο, απελευθερωμένος και πλουτισμένος με σοφία από τον μεγάλο Έλληνα φιλόσοφο και από τους Αιγυπτίους, τους οποίους θα είχε επισκεφθεί στα ταξίδια του. Επιστρέφοντας ανάμεσα στους δικούς του, ο Ζάλμοξις θα είχε φέρει την πίστη στην αθανασία της ψυχής και τα μυστήρια μιας μονοθεϊστικής θρησκείας, με έναν μοναδικό, παντοδύναμο θεό, κυρίαρχο του ουρανού και της γης. Αυτή η «πυθαγόρεια διδασκαλία» του Ζάλμοξι, φιλτραρισμένη μέσα από το πρίσμα της ηλιακής ουρανο-ηλιακής θρησκείας των ιερών της Σαρμιζεγετούσας, απεικονίζει πόσο βαθιά συνδεδεμένος ήταν ο δακικός κόσμος με τα μεγάλα πνευματικά ρεύματα της Μεσογείου — από τη φαραωνική Αίγυπτο έως την κλασική Ελλάδα — και εξηγεί το κύρος της δακικής ιερατείας, ικανής να ενώσει, μαζί με τον βασιλιά, ολόκληρο το κράτος.

Οι θρύλοι του τόπου δεν σταματούν σε ιστορικές μορφές. Η ιστορία του θησαυρού του Δεκέβαλου — του κρυμμένου θησαυρού κάτω από την κοίτη του ποταμού Σαργέτια (σημερινός Στρέι), που αποκαλύφθηκε από τον προδότη Βικίλη — τροφοδότησε αιώνες αναζητήσεων. Στα τέλη του 18ου αιώνα, η είδηση ότι οι χωρικοί βρίσκουν χρυσά νομίσματα ανάμεσα στα ερείπια προκάλεσε «πυρετό του χρυσού» στην αυστριακή Τρανσυλβανία και οδήγησε στις πρώτες επίσημες ανασκαφές. Δύο αιώνες αργότερα, μετά το 1990, η ανακάλυψη θησαυρών από αρχαιοκάπηλους — ο Θησαυρός των Φαγιών του Μπόντεα (1996, περίπου 3.000–4.000 χρυσά στατήρια, 25–34 κιλά), ο θησαυρός των 3.600 νομισμάτων του Λυσίμαχου από το Σέσου Καπρέτσεϊ (1998, 30,6 κιλά), αυτός του Ντεάλου Μουντσελούλου (2007, 10,2 κιλά) — προκάλεσε ένα πραγματικό σύγχρονο «Ελ Ντοράντο» στα Όρη Σουρεάνου, συνολικά περίπου 87–97 κιλά χρυσού που ανακτήθηκαν εν μέρει από τις αρχές. Το πιο εντυπωσιακό επεισόδιο παραμένει αυτό των δακικών χρυσών βραχιολιών: 24 σπειροειδή βραχιόλια από χρυσό 24 καρατίων, ορισμένα ζυγίζοντας πάνω από ένα κιλό, με άκρα σε σχήμα κεφαλής λύκου — σύμβολο της δακικής ευγένειας και, πιθανώς, αποκλειστικό προνόμιο της βασιλικής οικογένειας ως ιερέων. Δεκατρία από αυτά (συν ένα δέκατο τέταρτο, 1,2 κιλών) ανακτήθηκαν από το ρουμανικό κράτος μεταξύ 2007 και 2011, αφού είχαν εξαχθεί παράνομα από τη χώρα και διακινηθεί στη μαύρη αγορά αρχαιοτήτων — μια ιστορία που συνεχίζει να ταράζει την ησυχία του βουνού και που, δυστυχώς, δείχνει και την ευθραυστότητα της κληρονομιάς απέναντι στην αρχαιοκαπηλία.

Ούτε το όνομα του κάστρου ξεφεύγει από το μυστήριο. Η Σαρμιζεγετούσα — στα ελληνικά Ζαρμιζεγέθουσα — έφτασε έως εμάς μέσω πολλών παραλλαγών (Ζαρμιγέθουσα στον Πτολεμαίο, Ζερμιζεγέθουσα στον Δίωνα Κάσσιο, Σαρμαζέγκε στον Γεωγράφο της Ραβέννας), και η ετυμολογία της παραμένει αμφιλεγόμενη. Η πιο διαδεδομένη υπόθεση, που διατυπώθηκε από τον γλωσσολόγο Ιωάννη Ι. Ρούσου, βλέπει στο όνομα τη σύνθεση μεταξύ zermi («βράχος, ύψωμα») και zeget («παλισάδα, κάστρο», από το ινδοευρωπαϊκό gegh-, «κλαδί, στύλος»), με αποτέλεσμα τη σημασία «Το Κάστρο στον Βράχο» ή «Το Ψηλό Κάστρο». Άλλες υποθέσεις προτείνουν «η πόλη του θερμού ποταμού» (από το zarmi, «θερμός», και το όνομα του ποταμού Σαργέτια), «το κέντρο όπου συναντιούνται οι έφιπποι τοξότες» ή «το παλάτι που φωτίζει τον κόσμο της ζωής» — αυτή η τελευταία προσεγγίζοντας το zaryma («παλάτι», βλ. σανσκριτικό harmya) στο zegeth («ο κόσμος της ζωής»). Μια παλαιότερη θεωρία, «η πρωτεύουσα των Σαρματών και των Γετών» (sarmis et getusa), απορρίφθηκε από τον Βασίλε Πάρβαν, ο οποίος έδειξε ότι οι Σαρμάτες διείσδυσαν στο γκετικό έδαφος μόλις μετά τον Τραϊανό, και το όνομα της πρωτεύουσας ήταν πολύ παλαιότερο. Το γεγονός ότι το τοπωνύμιο Γκράντιστεα — παλαιά ρουμανική λέξη για «κάστρο» — διατηρήθηκε από τους χωρικούς του τόπου επί δύο χιλιετίες είναι, από μόνο του, ένα θαύμα της λαϊκής μνήμης: οι βοσκοί του χωριού στους πρόποδες του βουνού διατήρησαν, από στόμα σε στόμα, το όνομα της εξαφανισμένης πρώην πρωτεύουσας.

Μεταξύ των στιγμών καμπής της ευρωπαϊκής ιστορίας που φιλοξενεί αυτός ο τόπος συγκαταλέγονται και ο πόλεμος με τον Δομιτιανό (87–89 μ.Χ.), όταν η Δακία έγινε πελατειακό βασίλειο της Ρώμης, και η αυρηλιανή απόσυρση του 271 μ.Χ., που μετέφερε το σύνορο της αυτοκρατορίας στον Δούναβη, αλλά άφησε πίσω της μια εκρωμαϊσμένη Δακία, τη μήτρα του πολιτισμού της μελλοντικής Ρουμανίας. Ανάμεσα σε αυτούς τους ορόσημους, η Σαρμιζεγετούσα υπήρξε μάρτυρας της γέννησης της επαρχίας της Δακίας και μιας πολιτιστικο-θρησκευτικής σύνθεσης που επρόκειτο να επιβιώσει της ίδιας της αυτοκρατορίας.

Πρακτικός οδηγός επίσκεψης και η εμπειρία του σημερινού τουρίστα

Πώς να φτάσετε. Ο αρχαιολογικός χώρος Σαρμιζεγετούσα Ρέγκια (κωδ. LMI HD-I-s-A-03190) βρίσκεται σε απόσταση περίπου 15–20 χιλιομέτρων από την πόλη Οράστιε και περίπου 40 χιλιόμετρα από τη Ντέβα, την πρωτεύουσα της επαρχίας Χουνεντοάρα. Η πιο συχνά χρησιμοποιούμενη οδική διαδρομή ξεκινά από το Οράστιε και ακολουθεί την ασφαλτοστρωμένη οδό Οράστιε – Μπέριου – Οραστιόαρα ντε Σους – Κοστέστι – Γκράντιστεα ντε Μούντε, σε συνολική απόσταση περίπου 35–40 χιλιομέτρων, εκ των οποίων τα τελευταία χιλιόμετρα στην στενή κοιλάδα της Γκράντιστεα. Ένας δημόσιος χώρος στάθμευσης είναι διαθέσιμος σε απόσταση μερικών εκατοντάδων μέτρων από την είσοδο του κάστρου, και από εκεί τα μονοπάτια επίσκεψης — δύο θεματικά κυκλώματα — μπορούν να διανυθούν σε περίπου 1,5–2 ώρες. Για τους λάτρεις της πεζοπορίας, υπάρχει και ένα ορεινό μονοπάτι σημαδεμένο με κόκκινο σταυρό, με αφετηρία το χωριό Κοστέστι, που ανεβαίνει μέσα από δάσος οξιάς στην κορυφή της Γκράντιστεα έως τα ερείπια και συνεχίζει προς την κορυφή Γκοντεάνου (1.656 μ.). Οι αποστάσεις έως άλλα αστικά κέντρα: Σίμπιου περίπου 80 χλμ., Κλουζ-Ναπόκα περίπου 150 χλμ., Βουκουρέστι περίπου 350 χλμ.

Πρόγραμμα και τιμές 2026. Ο χώρος διοικείται από το Μουσείο Δακικού και Ρωμαϊκού Πολιτισμού (MCDR) της Ντέβα, μέσω της Υπηρεσίας Διαχείρισης των Δακικών Οχυρών των Ορέων Οράστιεϊ, στο πλαίσιο του Νομαρχιακού Συμβουλίου Χουνεντοάρα. Το τυπικό πρόγραμμα επίσκεψης είναι το εξής: κατά την περίοδο 1 Μαΐου – 30 Σεπτεμβρίου, καθημερινά μεταξύ 09:00 και 20:00· κατά τις περιόδους 1 Μαρτίου – 30 Απριλίου και 1 Οκτωβρίου – 30 Νοεμβρίου, καθημερινά μεταξύ 09:00 και 18:00· κατά την περίοδο 1 Δεκεμβρίου – τέλος Φεβρουαρίου, μεταξύ 10:00 και 15:00, μόνο εάν το επιτρέπει ο καιρός. Ιδιαίτερη προσοχή για το φθινόπωρο του 2026: από τις 25 Σεπτεμβρίου και καθ' όλη τη διάρκεια του Οκτωβρίου 2026, ο χώρος είναι ανοιχτός μόνο Σάββατο και Κυριακή (09:00–20:00 τον Σεπτέμβριο, 09:00–18:00 τον Οκτώβριο), από Δευτέρα έως Παρασκευή είναι κλειστός λόγω εργασιών αποκατάστασης και συντήρησης στην Αναβαθμίδα Χ, στο πλαίσιο του προγράμματος «Πρωτεύουσα της Δακίας – Ζωντανό Μουσείο της Ευρωπαϊκής Πολιτιστικής Κληρονομιάς». Τα επίσημα τιμολόγια για το οικονομικό έτος 2026 (σύμφωνα με την Απόφαση του Νομαρχιακού Συμβουλίου Χουνεντοάρα αρ. 310/2025) είναι: 30 λέι για ενήλικες, 10 λέι για μαθητές, φοιτητές και συνταξιούχους, δωρεάν για άτομα με σοβαρή και βαριά αναπηρία μαζί με συνοδό· η ακουστική ξενάγηση είναι διαθέσιμη στα ρουμανικά, αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά και ουγγρικά στα 30 λέι ανά συσκευή (90 λεπτά)· η εξειδικευμένη ξενάγηση για ομάδες έως 30 ατόμων κοστίζει 100 λέι στα ρουμανικά και 150 λέι στα αγγλικά· τα ετήσια συνδρομητικά είναι 200 λέι (ενήλικες), 300 λέι (οικογένεια) και 100 λέι (μαθητές/φοιτητές/συνταξιούχοι), και ένα ενιαίο εισιτήριο 150 λέι (ενήλικες) επιτρέπει την πρόσβαση επί 7 ημέρες σε όλα τα αντικείμενα του MCDR. Υπάρχει επίσης τέλος φωτογράφησης (15 λέι φυσικά πρόσωπα) και εμπορικής κινηματογράφησης (300 λέι/ώρα). Ενημερωμένες πληροφορίες μπορούν να ληφθούν στο τηλέφωνο 0254 216 750 ή +40 722 360 626 (Υπηρεσία Διαχείρισης των Δακικών Οχυρών), στην ιστοσελίδα mcdr.ro και στην επίσημη σελίδα Facebook «Sarmizegetusa Regia».

Τι θα δείτε. Η διαδρομή μέσα από την ακρόπολη αποκαλύπτει, καταρχάς, το μαζικό τείχος περίφραξης στην τεχνική murus dacicus — τα εντυπωσιακά ίχνη της επιβλητικής οχύρωσης που περιβάλλει το οροπέδιο — και τα ερείπια των κατασκευών στο εσωτερικό του. Ο λιθόστρωτος δρόμος της «ιερής οδού» οδηγεί στη συνέχεια προς τη θρησκευτική ζώνη, όπου υψώνονται, στις αναβαθμίδες Χ και ΙΑ, τα θεμέλια και τα βάθρα των ναών: ο Μεγάλος Κυκλικός Ναός με το «ημερολόγιό» του από πέτρα, ο «Ήλιος από ανδεσίτη» με τις δέκα ακτίνες του, ο μεγάλος ναός από ασβεστόλιθο του Βουρεβίστα και οι τετράπλευροι ναοί από ανδεσίτη, με τις κανονικές σειρές των βάθρων των κιόνων. Σε κοντινή απόσταση, στη διαδρομή μεταξύ της δυτικής και της νότιας πύλης, βρίσκεται η ζώνη του πρώην νομισματοκοπείου που ανακαλύφθηκε το 1988. Πέρα από την επισκέψιμη περίφραξη, προς τα δυτικά, εκτείνεται — ακόμη σε μεγάλο βαθμό ανερεύνητη και καλυμμένη με βλάστηση — η εκτεταμένη πολιτική εγκατάσταση, με τα ίχνη των αναβαθμίδων, των δρόμων και των εγκαταστάσεων νερού, μια ολόκληρη πόλη που κοιμάται κάτω από το δάσος. Περισσότεροι από 67.000 τουρίστες επισκέπτονται ετησίως το κάστρο, και το πρόγραμμα αποκατάστασης σε εξέλιξη υπόσχεται, τα επόμενα χρόνια, ένα «ζωντανό μουσείο» με ψηφιακές αναπαραστάσεις, εκθέσεις και σύγχρονη υποδομή, διατηρώντας ταυτόχρονα τον άγριο και στοχαστικό χαρακτήρα του τόπου.

Στα περίχωρα. Η επίσκεψη στη Σαρμιζεγετούσα Ρέγκια συμπληρώνεται φυσικά με τα άλλα πέντε δακικά οχυρά της κληρονομιάς της UNESCO — τα Κοστέστι-Τσετατούιε και Κοστέστι-Μπλιντάρου, σε απόσταση λίγων χιλιομέτρων, που θεωρούνται μεταξύ των πιο εντυπωσιακών οχυρώσεων του αμυντικού συστήματος (το Μπλιντάρου είναι το πιο καλά διαρθρωμένο, με ορατά ελληνιστικά στοιχεία), τα Λουνκάνι-Πιάτρα Ρόσιε, τοποθετημένο θεαματικά σε έναν σχεδόν απρόσιτο βράχο, η Μπανίτσα και η Καπάλνα —, με την Ούλπια Τραϊανή Σαρμιζεγετούσα του Χάτσεγκ (τη ρωμαϊκή πρωτεύουσα της Δακίας, με το μουσείο αρχαιολογίας και το αποκαταστημένο ρωμαϊκό αμφιθέατρο, σε απόσταση περίπου 40 χιλιομέτρων), με την πόλη Ντέβα και το μεσαιωνικό της κάστρο, με το Διεθνές Γεωπάρκο UNESCO της Χώρας του Χάτσεγκ — το μοναδικό γεωπάρκο δεινοσαύρων της Ρουμανίας — και με το Εθνικό Πάρκο Ρετεζάτ, στους πρόποδες του οποίου εκτυλίσσεται μέρος της φυσικής και ανθρώπινης ιστορίας αυτής της περιοχής. Για τον Ευρωπαίο ταξιδιώτη, η περιοχή προσφέρει έτσι ένα πλήρες κύκλωμα: από τη στρατιωτική και θρησκευτική πρωτεύουσα των Δακών, στην ρωμαϊκή πρωτεύουσα της επαρχίας, από τους ναούς από πέτρα στο αμφιθέατρο της Ούλπια Τραϊανής, από τον χρυσό του Δεκέβαλου στην λατινική κληρονομιά της Τρανσυλβανίας.

Πρακτικές συμβουλές. Το υψόμετρο των 1.200 μέτρων φέρνει βαρείς χειμώνες και δροσερά καλοκαίρια: ακόμη και τον Αύγουστο, η θερμοκρασία στην κορυφή μπορεί να είναι 10–15 βαθμούς χαμηλότερη από ό,τι στην πεδιάδα, και η ομίχλη μπορεί να τυλίξει τα ερείπια χωρίς προειδοποίηση. Τα ορεινά υποδήματα είναι υποχρεωτικά, και ένα επιπλέον στρώμα ρούχων είναι ευπρόσδεκτο. Σεβαστείτε τον χώρο: μην ανεβαίνετε στα τείχη, μην παίρνετε πέτρες ή θραύσματα «ως σουβενίρ» — κάθε πέτρα είναι ένα αρχαιολογικό τεκμήριο —, και η φωτογράφηση με drone απαιτεί ειδική άδεια. Το καλύτερο φως για φωτογραφίες είναι νωρίς το πρωί ή προς το ηλιοβασίλεμα, όταν ο ήλιος από ανδεσίτη λάμπει κυριολεκτικά, και στα ηλιοστάσια, όταν οι σκιές των στύλων ευθυγραμμίζονται με τα ιερά σημάδια, ο τόπος αποκτά μια σχεδόν μαγική φόρτιση — την ίδια που, πριν από δύο χιλιετίες, αισθάνονταν οι ιερείς των Δακών στην χαμένη πρωτεύουσα της ανατολικής Ευρώπης.