Klasztor Horezu (Hurezi)

Wprowadzenie fascynujące i wartość uniwersalna

W sercu Oltenii, tam gdzie Góry Căpățânii wznoszą swe szczyty ku niebu i gdzie ciszę rozległej polany zakłóca jedynie śpiew puszczyków — tych nocnych sów, których głos dał nazwę miejscu — wznosi się jedno z najwspanialszych osiągnięć sztuki europejskiej końca XVII wieku: Klasztor Hurezi, znany również jako Klasztor Horezu. Położony we wsi Romanii de Jos, zaledwie kilka kilometrów na północ od miasta Horezu i około pięćdziesięciu kilometrów na zachód od Râmnicu Vâlcea, przy drodze krajowej DN 67 łączącej Râmnicu Vâlcea z Târgu Jiu, ta fundacja reprezentuje nie tylko najwybitniejsze dzieło księcia-męczennika Konstantyna Brâncoveanu, ale także unikatowy zabytek w światowym dziedzictwie kulturowym, wpisany w 1993 roku na prestiżową Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Dla europejskiego podróżnika, który po raz pierwszy przekracza masywną, okutą żelazem bramę z XVII wieku, zachowaną w oryginalnej formie, doświadczenie jest przytłaczające. Przed oczami rozpościera się zespół architektoniczny o wyjątkowej spójności i elegancji, który łączy tysiącletnią tradycję bizantyjską z wyrafinowaniem włoskiego renesansu i dekoracyjną ekstrawagancją baroku, w syntezie, którą historycy sztuki słusznie nazwali „renesansem wołoskim" lub „renesansem rumuńskim". UNESCO, wpisując ten zabytek w 1993 roku, oficjalnie uznała to, co europejscy podróżnicy i uczeni wiedzieli od wieków: Klasztor Hurezi jest arcydziełem ludzkiej twórczości, niezwykłym dzięki czystości i równowadze swej architektury, bogactwu rzeźbionych detali, traktowaniu kompozycji religijnych, portretom wotywnym i dziełom dekoracji malarskiej.

Uniwersalna wartość tego miejsca nie ogranicza się jednak do jego wymiaru artystycznego. Klasztor Hurezi jest żywym świadkiem epoki, w której Europa Południowo-Wschodnia była terenem starć wielkich imperiów — Osmańskiego, Habsburgów i Rosji — i w której wołoski książę, Konstantyn Brâncoveanu, dzięki dyplomacji i kulturze, zdołał przekształcić wasalną prowincję w europejskiej rangi ośrodek duchowy i artystyczny. To tutaj narodził się styl brâncovenesc, jedyny prawdziwie oryginalny styl artystyczny Rumunii, który wpłynął na architekturę, malarstwo i rzeźbę w całej Wołoszczyźnie aż po rok 1800. Tutaj funkcjonowała szkoła malarska, która skupiała wszystkie siły twórcze epoki, szkoła kopistów, która produkowała wyjątkowe rękopisy, i unikalna w Europie Południowo-Wschodniej na początku XVIII wieku biblioteka humanistyczna — biblioteka, która mieściła dzieła drukowane w Bazylei i Paryżu, wydania grecko-łacińskie z czasów Ludwika XIV, oraz rękopisy łączące tradycję bizantyjską z wielkimi prądami humanistycznymi Europy Zachodniej.

Historyczne korzenie i wielkie europejskie połączenia

Aby w pełni zrozumieć wielkość Klasztoru Hurezi, musimy zagłębić się w kontekst historyczny Europy na przełomie XVII i XVIII wieku, okresu naznaczonego głębokimi przemianami politycznymi, religijnymi i kulturowymi. W tamtych czasach Wołoszczyzna — chrześcijańskie księstwo prawosławne znajdujące się pod zwierzchnictwem Imperium Osmańskiego — była rządzona przez Konstantyna Brâncoveanu, jednego z najzręczniejszych dyplomatów swojej epoki. Jego panowanie, które trwało od 1688 do 1714 roku, reprezentowało epokę chwały i bezprecedensowego rozkwitu kulturowego w historii Rumunów, porównywalną z złotym wiekiem włoskiego renesansu lub epoką elżbietańską w Anglii.

Konstantyn Brâncoveanu był człowiekiem świata, wychowanym w duchu europejskiego humanizmu przez stolnika Konstantyna Cantacuzino, jednego z największych uczonych swoich czasów, należącego do rodziny z korzeniami w bizantyńskiej dynastii imperialnej Kantakuzenów. Przez matkę, Stankę, córkę postelnika Konstantyna Cantacuzino, młody książę był spokrewniony z cesarzami Bizancjum, a przez swoje wykształcenie — z wielkimi dworami europejskimi. Jego korespondencja, częściowo zachowana, ujawnia stosunki dyplomatyczne z cesarzami wiedeńskimi (Habsburgami), z carem Rosji, z królem Francji (Ludwikiem XIV), z królem Polski, z Republiką Wenecką, z Papieżem w Rzymie, z patriarchatami prawosławnymi w Konstantynopolu, Aleksandrii, Antiochii i Jerozolimie, z uczonymi greckimi oraz z ambasadorami wielkich mocarstw (angielskim, holenderskim, habsburskim i weneckim) akredytowanymi w Konstantynopolu.

Położona strategicznie na granicy między Imperium Osmańskim a światem chrześcijańskim Zachodu, Wołoszczyzna odgrywała kluczową rolę w polityce europejskiej. Brâncoveanu prowadził niezwykłą politykę równowagi między Portą Osmańską, która żądała od niego trybutu i podporządkowania, a mocarstwami chrześcijańskimi — szczególnie Monarchią Habsburską, która właśnie odzyskała Węgry i Siedmiogród od Turków, oraz carską Rosją, znajdującą się w ekspansji ku Morzu Czarnemu. Ta subtelna dyplomacja, oparta na rozległej sieci agentów i kurierów, uczyniła z Brâncoveanu mistrza polityki zagranicznej, nazywanego „księciem złota" (altın bey) za ogromne sumy, jakie oferował osmańskim urzędnikom, aby zapewnić sobie tron.

Miejsce wybrane na fundację było majątkiem rodziny Brâncoveanu, zakupionym przez Konstantyna w 1685 roku, na trzy lata przed wstąpieniem na tron, gdy pełnił urząd Wielkiego Spătar. Istniał tam już skit z patronem św. Jana Chrzciciela, pielęgnowany przez ihumena Jana. W drugim roku swego panowania, w 1690 roku, Brâncoveanu położył fundament nowego klasztoru, jak głosi akt fundacyjny: „W drugim roku naszego panowania położyliśmy fundament i zaczęliśmy budować klasztor...". Prace trwały między 1690 a 1697 rokiem, nadzorowane przez krewnych fundatora: najpierw Pârvu Cantacuzino, wielkiego stolnika i jednocześnie architekta i malarza kościelnego, którego po śmierci w 1691 roku zastąpił Cernica Știrbei, były wielki armaș.

Mistrzowie, którzy stworzyli to arcydzieło — Manea, kierownik murarzy, Istrate cieśla i Vucasin Caragea kamieniarz — są uwiecznieni przez malowidło w przedsionku wielkiego kościoła, dowód wdzięczności fundatora za ich sztukę. Byli oni pobudzani uniwersalistycznym duchem Brâncoveanu i jego pragnieniem stworzenia „ławry książęcej", która mogłaby rywalizować z wielkimi klasztorami chrześcijańskiego Wschodu — z Górą Athos, z Górą Synaj, z klasztorami w Konstantynopolu i Jerozolimie.

hojność Brâncoveanu nie znała granic. Jego pieniądze i dary spływały do wszystkich patriarchatów i klasztorów prawosławnych Wschodu. Na Górze Athos udzielił pomocy finansowej dziewięciu z dwudziestu klasztorów athoskich, w tym Wielkiej Ławrze. Budował lub restaurował kościoły na Górze Synaj (św. Katarzyny, 1700), w Konstantynopolu (św. Mikołaja w dzielnicy Galata, Panaghia, 1697; Panaghia Camariotissa na wyspie Halki), na wyspie Proti (Przemienienie Pańskie, 1703), w Trapezuncie (klasztor Sumela), w Gruzji, w Epirze, w Libanie. Ta działalność mecenatu plasuje Brâncoveanu w rzędzie wielkich fundatorów chrześcijańskich Europy Wschodniej, obok carów Moskwy czy królów Polski, broniąc prawosławia przed naciskami osmańskimi, ale także przed katolickim unią i protestancką reformacją w Siedmiogrodzie.

To, co czyni z Klasztoru Hurezi zabytek prawdziwie europejski, to właśnie ta synteza kulturowa, którą ucieleśnia. Styl brâncovenesc, narodzony tutaj, jest mostem między Zachodem a Wschodem. Jego architektura łączy porządkujące zasady włoskiego renesansu — proporcjonalność, jasną geometrię, symetrię — z typem wielkich klasztorów z Góry Athos oraz wpływami weneckimi i osmańskimi. Najsilniejszy wpływ, który wzbogaca postbizantyńską tradycję epoki, wywiera tak zwana Szkoła Włosko-Kreteńska, rozwinięta na Krecie w czasach weneckiej dominacji, która wniosła do sztuki prawosławnej elementy późnego renesansu i zachodniego baroku.

Przedsionek wielkiego kościoła, z dziesięcioma kolumnami z rzeźbionego kamienia i kapitelami inspirowanymi stylem renesansowym, przypomina loggie pałaców weneckich nad Canal Grande — Ca' d'Oro czy pałace nad brzegiem laguny — podczas gdy dekoracja z arkadami trójlistnymi i plecionymi motywami roślinnymi zdradza wpływy osmańskie i perskie. Malowidło ścienne, wykonane między 1692 a 1694 rokiem przez mistrza greckiego Konstantinosa — założyciela słynnej szkoły malarskiej z Hurezi — wraz z Janem, Andrzejem, Stanem, Neagoe i Joachimem, przedstawia unikalną fuzję między bizantyńską tradycją ikonograficzną a estetyką włoskiego renesansu, z postaciami ubranymi w szaty inspirowane sztuką kreteńską, wzbogacone ornamentami roślinnymi o zachodnim wpływie barokowym.

Ta szkoła malarska z Hurezi skupiała w pewnym momencie wszystkie lokalne siły twórcze, dając początek prądowi i społeczności artystycznej, w ramach której wykrystalizował się styl brâncovenesc. Stąd mistrzowie wykształceni w Hurezi wyruszyli malować klasztory Polovragi, Mamu, Surpatele, Cozia, Govora, a także skity Feldelșoiu i Sărăcinești, rozprzestrzeniając w całej Oltenii i Wołoszczyźnie język artystyczny narodzony na tej podkarpackiej polanie.

Biblioteka klasztorna, zgromadzona przez fundatora i uczonych mnichów, była na początku XVIII wieku jedną z najbogatszych i najcenniejszych w Europie Południowo-Wschodniej. Obejmowała klasyczne dzieła starożytności — Odyseję Homera (drukowaną w Bazylei w 1541), Tragedie Eurypidesa (Bazylea, 1551), Novellae dodane przez Justyniana I Wielkiego do jego Kodeksu (Paryż, 1568) —, dzieła historyków bizantyńskich (Anny Komneny, Laonikosa Chalkokondylesa, Jana Zonarasa, Konstantyna Manassesa), wydania grecko-łacińskie z kolekcji Du Cange'a drukowane za Ludwika XIV, a także 38 rękopisów i 393 książek drukowanych w różnych językach, zabranych przez uczonego Gr. A. Tocilescu w 1885 roku do Muzeum Narodowego. Wśród nich znajdowały się także słynne kalendarze Brâncoveanu z lat 1693, 1695, 1701 i 1703, oraz piękny pomelnik. Inskrypcja z 1708 roku, znajdująca się nad drzwiami budynku biblioteki, głosi: „Biblioteka pożądanego pokarmu duchowego, ten dom książek zaprasza do mądrego obfitości". Ta biblioteka była unikalna w Europie Południowo-Wschodniej na początku XVIII wieku, prawdziwym ośrodkiem humanizmu łączącym tradycję bizantyńską z wielkimi prądami intelektualnymi Europy Zachodniej.

Nie bez znaczenia jest też bezpośredni wkład artystyczny zachodni: portret Brâncoveanu wykonany przez Wenecjanina Alessandro dal Via, aktywnego w Wenecji, przedstawia księcia w pozie typowej dla monarchów wczesnego baroku, z orientalnymi elementami w stroju — dowód zainteresowania, jakie europejskie dwory okazywały temu wołoskiemu władcy. Zresztą Brâncoveanu miał kontakty z wieloma europejskimi artystami i intelektualistami, a na jego dworze w Bukareszcie i w Hurezi działali mistrzowie sprowadzeni z Włoch, Grecji i Krajów Rumuńskich.

Arcydzieło architektoniczne i dziedzictwo artystyczne

Zespół klasztorny w Hurezi rozciąga się na powierzchni około trzech hektarów i stanowi najszerszy zachowany zespół architektury średniowiecznej w Wołoszczyźnie, unikat nie tylko w architekturze rumuńskiej, ale także południowo-wschodniej Europy. Zespół obejmuje kilka komponentów, każdy o wyjątkowej wartości artystycznej, rozmieszczonych w jednolitej koncepcji architektonicznej, która tworzy niemal krzyż — wielki kościół w centrum, a pozostałe świątynie w czterech bokach.

Wielki kościół, z patronem Świętych Cesarzy Konstantyna i Heleny — święto obchodzone 21 maja, wybór patrona był ściśle związany z imieniem fundatora —, został zbudowany między 1690 a 1693 rokiem na planie trójlistnym, rozwijając model Katedry Biskupiej w Curtea de Argeș w kierunku bardziej wysmukłych form. Poświęcenie miało miejsce 8 września 1693 roku, w obecności metropolity Teodozjusza. Kościół ma długość 32 metrów i wysokość 14 metrów, z dwiema wysokimi wielobocznymi wieżami — jedną na nawie i jedną na przedsionku. Elementem specyficznym i nowatorskim jest otwarty przedsionek, wsparty na dziesięciu krótkich kolumnach kamiennych, z kapitelami korynckimi inspirowanymi stylem renesansowym, połączonych arkadami związanymi linami drewnianymi. Nad arkadami znajduje się sklepienie złożone z trzech kopuł kulistych, a nad wejściem wznosi się wieża-dzwonnica, która mieści cztery historyczne dzwony, o wagach między 300 a 1000 kilogramów, trzy z nich noszące wyryte imię wojewody.

Fasady kościoła są dekorowane nakładającymi się obramowaniami, rozdzielonymi bogatym pasem, i oknami ozdobionymi motywem plecionej liny. Obramowanie drzwi wejściowych jest z rzeźbionego marmuru, a inskrypcja zawiera herb Wołoszczyzny i herb rodziny Cantacuzino. Wnętrze kościoła mieści cenny zespół malowidła ściennego wykonanego między 1692 a 1694 rokiem, uważany za jedno z najważniejszych zespołów fresku postbizantyńskiego w Europie Południowo-Wschodniej. Malowidło obejmuje sceny ze Starego i Nowego Testamentu, sobory ekumeniczne, świętych i, co niezwykłe, obrazy wotywne przedstawiające fundatora Konstantyna Brâncoveanu i całą jego rodzinę — na ścianie wschodniej przedsionka, bojarów Brâncovenów na ścianie zachodniej po prawej, a bojarów Cantacuzinów na ścianie zachodniej po lewej. Unikalna galeria tych portretów wotywnych przedstawia ludzi o szerokich horyzontach politycznych i uczonych, od Șerbana Wojewody i Konstantyna Cantacuzino Stolnika, po Konstantyna Brâncoveanu i jego uczonych synów.

Wewnątrz kościoła znajduje się nieoceniony ikonostas rzeźbiony w lipie i pozłacany, dzieło o niezrównanej wartości dzięki temu, że zachowały się oryginalne ikony z czasów fundatora. Monumentalna przegroda, wykonana w 1694 roku, jest darem Pani Marii Brâncoveanu, żony księcia. Obok ikonostasu wyróżnia się pięknie rzeźbiony drewniany tron książęcy, noszący herb Cantacuzinów, stalle i bogaty polikandyr, wszystkie z czasów fundatora. Lampy srebrne — jedna sprowadzona z Wenecji, druga z Wiednia — są również darami Pani Marii, każde ramię noszące po jednym jaju strusim. W kościele znajduje się także kaseta wykonana w srebrze i kamieniach szlachetnych z relikwiami świętych — św. Pantalejmona, św. Apostoła Andrzeja, św. Prokopiusza, św. Merunii — sprowadzone przez samego księcia lub przez Filipa Diakona.

Kościół był przeznaczony na nekropolię rodziny Brâncoveanu i jej rodu. W przedsionku znajduje się imponujący grobowiec, wykonany z marmuru i przykryty rzeźbioną płytą, przygotowany dla księcia-wojewody, ale który nigdy nie spełnił swego przeznaczenia — Brâncoveanu został pochowany potajemnie w Kościele św. Jerzego w Bukareszcie (a część jego relikwii została sprowadzona do Hurezi w 2014 roku, z okazji 300. rocznicy męczeństwa). Pierwszy ihumen klasztoru, archimandryta Jan, jest pochowany w głównym kościele.

Szpital (kościół szpitalny), ufundowany przez Panią Marię w 1696 roku i wykończony w 1699, został pomalowany przez rumuńskich mistrzów Preda Nicolae i Ianache. Ma prosty plan prostokątny, z wieloboczną absydą ołtarza i wieloboczną wieżą na sześciennej podstawie. Na stronie zachodniej otwarty jest przedsionek wsparty na kolumnach kamiennych, a malowidło freskowe, wykonane przez Predę i Marina w latach 1696-1697, jest zachowane w optymalnych warunkach. W tematyce ikonograficznej nie brakuje Świętych Cesarzy Konstantyna i jego matki Heleny, a także przedstawień rodziny Brâncoveanu.

Skiet Świętych Apostołów, znajdujący się około 50 metrów na północ od wielkiego kościoła, został ufundowany w 1698 roku przez wielkiego ihumena Jana Archimandrytę i pomalowany przez Józefa i Jana w 1700 roku. Skiet św. Stefana, wzniesiony w 1703 roku na cześć najstarszego syna księcia, został pomalowany przez Ianache, Istrate i Harinte. Kaplica, położona w połowie strony zachodniej i wzniesiona w 1697 roku, jest uważana za jeden z najbardziej reprezentatywnych zabytków epoki brâncoveneskiej, mając niezwykłe malowidło freskowe wykonane przez mistrzów Predę i Marina.

Szczególną ozdobą architektoniczną, unikalną we wszystkich rumuńskich klasztorach, jest Pawilon Dionizego Bălăcescu, wzniesiony między 1725 a 1753 rokiem przez ihumena Dionizego Bălăcescu, zdolnego ihumena i prawdziwego fundatora, miłośnika sztuki. Wykonany przez kamieniarza Józefa, pawilon znajduje się na stronie zachodniej cel, ku południowemu krańcowi, i jest dekorowany kolumnami i balustradami rzeźbionymi w kamieniu, bogato ozdobionymi motywami roślinnymi — prawdziwa koronkowa robota w kamieniu, w którą wkomponowane są znaki heraldyczne. Rozwiązany przestrzennie i rzeźbiarsko w duchu barokowym, pawilon stał się modelem ilustrującym sztukę i architekturę post-brâncoveneską.

W dawnych domach książęcych — położonych na stronie południowej, na piętrze, złożonych z pięknie sklepionych sal kopułami kulistymi na długich arkadach, wspartych na monumentalnych kolumnach kamiennych z rzeźbionymi kapitelami i bazami — mieści się dziś wyjątkowa kolekcja muzealna. Muzeum Kościelne Klasztoru Hurezi, urządzone w trzech salach, gości stare ikony malowane na drewnie, rzadkie księgi, srebrne lampy, tkaniny liturgiczne, hafty i inne przedmioty kultu, większość datujących z XVI-XIX wieku. Wśród wyjątkowych eksponatów znajduje się epitrachel wykonany w pracowni haftu z Hurezi, dekorowany sześcioma rejestrami przedstawiającymi Deesis i Matkę Boską na tronie, Apostołów Piotra i Pawła obok Świętych Cesarzy Konstantyna i Heleny, hierarchów Kościoła, czterech ewangelistów i świętych wojowników, a także Konstantyna Brâncoveanu z synami Konstantynem i Stefanem oraz Panią Marię z synami Radu i Mateuszem — dzieło okazałe, bogato dekorowane motywami roślinnymi i kwiatowymi, wykonane złoconą srebrną nicią i perłami.

Legendy, osobowości i momenty przełomowe

Opowieść o Klasztorze Hurezi jest nierozerwalnie związana z tragicznym losem jego fundatora, Konstantyna Brâncoveanu, którego życie i śmierć głęboko naznaczyły europejską świadomość chrześcijańskiego Wschodu. Zgodnie z lokalną tradycją, nazwa „Hurezi" pochodzi od puszczyków — nocnych ptaków o wyjątkowo kolorowym upierzeniu — które śpiewały w nocach, gdy rzemieślnicy opłacani przez Brâncoveanu pracowali przy wznoszeniu klasztoru. Mówi się, że z powodu czujności Turków budowniczowie musieli pracować głównie nocą, gdy słychać było tylko głosy tych ptaków, a cisza miejsca była zakłócana jedynie ich śpiewem.

Inskrypcja nad drzwiami wielkiego kościoła, częściowo zachowana, wyraża święte pragnienie fundatora, zapożyczając słowa Psalmisty: „Nie wejdę do namiotu mego domu, nie wstąpię na łoże mego spoczynku, nie dam snu oczom moim i uśpienia powiekom moim i odpoczynku skroniom moim, aż znajdę miejsce dla Pana i przybytek Boga Jakuba". Ta modlitwa, wypowiedziana przez księcia, który wiedział, że jego los jest niepewny wobec osmańskich podejrzeń, nabiera wymiaru proroczego.

Dramat życia Brâncoveanu rozegrał się w Konstantynopolu, stolicy Imperium Osmańskiego. W kwietniu 1714 roku, w przededniu święta Wielkanocy — momentu o silnym ładunku symbolicznym — książę został zdetronizowany i zabrany do Konstantynopola wraz z całą rodziną i wiernym doradcą, Ianache Văcărescu. Tam został poddany śledztwu, torturom i upokorzeniu, oskarżony o tajne kontakty z wrogami Porty — z Habsburgami z Wiednia, z carską Rosją, z Polską i Wenecją — o korespondencję z Wiedniem i Moskwą, którym miałby dostarczać informacji o Turkach, o kupowaniu majątków i budowaniu pałaców za granicą, o składaniu pieniędzy w bankach wiedeńskich i weneckich, a nawet o biciu monet z własnym wizerunkiem.

15 sierpnia 1714 roku, w dniu, w którym skończył 60 lat — i który zbiegł się ze świętem Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny, opiekunki jego fundacji w Hurezi — Konstantyn Brâncoveanu został stracony przez ścięcie w Konstantynopolu, wraz z czterema synami: Konstantynem (20 lat), Stefanem (18 lat), Radu (11 lat) i Mateuszem (3 lata), a także z doradcą Ianache Văcărescu. Przed egzekucją zaoferowano im ułaskawienie, jeśli przyjmą islam — ofertę, którą odrzucili z godnością, pozostając wiernymi wierze prawosławnej. Ich ciała zostały wrzucone do morza, a kilku wiernych rybaków zdołało wydobyć ciało księcia, które zostało pochowane potajemnie w jego fundacji na wyspie Halki.

To męczeństwo przekształciło rodzinę Brâncoveanu w symbol chrześcijańskiego oporu wobec osmańskiego ucisku, a pamięć o niej pozostała żywa w europejskiej świadomości prawosławnego Wschodu. W czerwcu 1992 roku Rumuński Kościół Prawosławny kanonizował Konstantyna Brâncoveanu i jego czterech synów, wraz z doradcą Ianache, ustanawiając dzień 16 sierpnia jako dzień święta w Kalendarzu Prawosławnym. W 2014 roku, z okazji 300. rocznicy męczeństwa w Konstantynopolu, część relikwii księcia została sprowadzona do Klasztoru Hurezi, oznaczając tym samym jego duchowy powrót do fundacji, którą tak bardzo kochał.

Po śmierci fundatora klasztor przeżywał burzliwe okresy. Podczas wojny austriacko-tureckiej w latach 1716-1718, następnie w wyniku trzęsienia ziemi w 1738 roku i szczególnie podczas wojny rosyjsko-tureckiej w latach 1787-1789, gdy Księstwa Rumuńskie zostały przekształcone w pole bitwy, zespół w Hurezi został zajęty przez wojska osmańskie, które przekształciły kościół, szpital i pozostałe skity w więzienie i stajnię koni. Oryginalne freski zostały poczernione przez dym ognisk rozpalanych przez żołnierzy, wymagając późniejszych starannych restauracji.

Po 1827 roku, gdy wielki ban Grigore Brâncoveanu, prawnuk księcia, podjął niezbędne naprawy, i po rozbudowach dokonanych przez ihumena Hrisanta między 1829 a 1854 rokiem, klasztor został odrestaurowany w latach 1907-1912 i ponownie w latach 1954-1964. Wielka restauracja miała miejsce między 1960 a 1978 rokiem, gdy dawne domy książęce zostały przekształcone w muzeum. W 1872 roku klasztor przeszedł z wspólnoty mnichów na wspólnotę mniszek, pozostając do dziś aktywnym żeńskim osiedlem monastycznym, pielęgnowanym z świętością przez wspólnotę sióstr.

Wyjątkową osobowością był ihumen Dionizy Bălăcescu (1753), któremu zawdzięczamy Pawilon noszący jego imię — unikalną konstrukcję w rumuńskiej architekturze monastycznej, wspaniały przykład sztuki barokowej w kamieniu. Innym pamiętnym ihumenem był archimandryta Jan, pierwszy ihumen klasztoru, który miał bezpośredni udział w budowie zespołu i który ufundował Skiet Świętych Apostołów.

Praktyczny przewodnik zwiedzania i doświadczenie współczesnego turysty

Klasztor Hurezi jest dziś aktywnym osiedlem monastycznym, wspólnotą mniszek, otwartym dla zwiedzających z całego świata. Dla europejskiego podróżnika, który pragnie odkryć ten zabytek światowego dziedzictwa, doświadczenie zaczyna się już na drodze krajowej DN 67, łączącej Râmnicu Vâlcea z Târgu Jiu. Przy wyjeździe z miasta Horezu — znanego na całym świecie ze swej tradycji ceramicznej, również wpisanej na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO — drogowskazy prowadzą do wsi Romanii de Jos i ulicy Mănăstirii. Dojazd jest łatwy dla każdego samochodu, a parking jest dostępny w strefie dojazdu, choć w weekendy, święta i w sezonie turystycznym może być zatłoczony.

Wstęp na dziedziniec klasztoru jest bezpłatny, a dobrowolne datki są mile widziane i przyczyniają się do utrzymania kompleksu. Pobierana jest niewielka opłata za fotografowanie wewnątrz (około 5 lei). Godziny zwiedzania to zazwyczaj codziennie między 8:00 a 20:00 latem i 9:00 a 17:00 zimą, a godziny muzeum — mieszczącego się w dawnych domach książęcych na stronie południowej, na piętrze — są orientacyjne między 09:00 a 19:00, zalecane jest sprawdzenie przy przyjeździe. W celu uzyskania dodatkowych informacji można skontaktować się z klasztorem pod numerem telefonu 0250.860.071 (osoba kontaktowa: Siostra Katarzyna).

Zalecany czas na pełną wizytę to minimum 60-90 minut, jednak aby w pełni delektować się całym kompleksem — wielkim kościołem, szpitalem, dwoma skitami, kaplicą, pawilonem Dionizego i muzeum — wskazane jest przeznaczenie od półtorej do dwóch godzin. Zwiedzających prosi się o zachowanie przyzwoitego stroju, odpowiedniego dla aktywnego miejsca kultu prawosławnego, i przestrzeganie zasad fotografowania wywieszonych na miejscu. Uczestnictwo w nabożeństwach religijnych — szczególnie w Nieszporach lub Liturgii — oferuje wyjątkowe doświadczenie duchowe, pozwalając na wysłuchanie śpiewów bizantyjskich w XVII-wiecznej scenerii architektonicznej.

Doświadczenie zwiedzającego zaczyna się od przejścia pod sklepieniem wieży-dzwonnicy, przez wielką okutą żelazem bramę, zachowaną w oryginalnej formie. Na wewnętrznym dziedzińcu powolny spacer odsłania wyjątkową spójność zespołu: przedsionki z arkadami, rzeźbione kolumny, okna z motywem plecionej liny, wieloboczne wieże wznoszące się ku niebu. Wielki kościół, z patronem Świętych Cesarzy Konstantyna i Heleny, imponuje harmonijnymi proporcjami i bogactwem dekoracyjnym fasad. Wewnątrz oryginalne freski z lat 1692-1694 tworzą atmosferę głębokiej pobożności, podczas gdy pozłacany lipowy ikonostas, tron książęcy z herbem Cantacuzinów i srebrne lampy — sprowadzone z Wenecji i Wiednia — odsłaniają wyrafinowany gust fundatora i jego związki z wielkimi ośrodkami kulturowymi Europy.

Zwiedzanie szpitala, mniej znanego ale równie wartościowego artystycznie, daje okazję do podziwiania malowidła freskowego mistrzów Predy i Marina. Skiet Świętych Apostołów i Skiet św. Stefana, położone w pobliżu, dopełniają obraz kompleksu monastycznego o wyjątkowej rozpiętości. Pawilon Dionizego, z jego koronkową robotą w kamieniu i wkomponowanymi znakami heraldycznymi, jest architektoniczną niespodzianką, która zachwyca wzrok każdego miłośnika sztuki. Muzeum, urządzone w trzech salach dawnych domów książęcych, gości kolekcje ikon na drewnie, rzadkich ksiąg, przedmiotów kultu i dzieł haftu liturgicznego, większość datujących z XVI-XIX wieku, oferując perspektywę na bogactwo dziedzictwa zgromadzone przez wieki.

Główne święta, w których warto uczestniczyć, to patron klasztoru — 21 maja, Święci Cesarzowie Konstantyn i Helena — oraz dzień św. Konstantyna Brâncoveanu — 16 sierpnia, gdy świętuje się razem z jego synami i doradcą Ianache. Również uczestnictwo w nabożeństwie Nieszporów lub Liturgii daje okazję do wysłuchania śpiewów bizantyjskich w autentycznej scenerii, z dala od turystycznego zgiełku.

Klasztor Hurezi wpisuje się w wyjątkowy szlak kulturowy Oltenii podgórskiej. W pobliżu znajduje się wiele innych klasztorów i skitów o wartości: Klasztor Cozia, Klasztor Govora, Klasztor Bistrița, Klasztor Arnota, Klasztor Dintr-un Lemn (z pierwszym na świecie kościołem drewnianym z kamienia), Klasztor Pătrunsa, Klasztor Polovragi, Uzdrowisko Băile Olănești i Uzdrowisko Băile Govora. Miasto Horezu, ze swą tradycją ceramiczną wpisaną na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO, oferuje okazję do zakupu przedmiotów tradycyjnej ceramiki, wykonywanych przez lokalnych mistrzów według wiekowych technik.

Dla tych, którzy pragną zgłębić europejskie związki tego miejsca, zaleca się zwiedzenie miasta Râmnicu Vâlcea (około 50 km na wschód), z Muzeum Historii Województwa i wieloma innymi zabytkami historycznymi, lub miasta Târgu Jiu, z zespołem rzeźbiarskim wykonanym przez Constantina Brâncușiego — innego giganta kultury rumuńskiej, który, podobnie jak Brâncoveanu, zdołał stworzyć most między tradycją lokalną a sztuką uniwersalną.

Klasztor Hurezi pozostaje, po wszystkich tych wiekach, miejscem, gdzie historia Europy — z jej wielkimi imperiami, z jej renesansem, z jej barokiem, z jej religijnym dramatem i humanistycznymi aspiracjami — spotyka się z głęboką duchowością prawosławnego Wschodu. Dla współczesnego europejskiego zwiedzającego przekroczenie bramy tego klasztoru oznacza wejście do sanktuarium wspólnej pamięci kulturowej, gdzie każdy kamień, każdy fresk, każda ikona i każda stara księga mówi o cywilizacji, która umiała połączyć wiarę z pięknem, tradycję z innowacją, Wschód z Zachodem.