Μουσείο του Ρουμάνου Χωρικού (Muzeul Țăranului Român)

Ένας καθεδρικός ναός της αγροτικής μνήμης στην καρδιά της Ευρώπης

Στην Λεωφόρο Kiseleff, δύο βήματα από την Πλατεία Victoriei, υψώνεται ένα από τα πιο συναρπαστικά πολιτιστικά ιδρύματα της Ανατολικής Ευρώπης: το Εθνικό Μουσείο του Ρουμάνου Χωρικού. Το κτίριο από κόκκινα τούβλα, ντυμένο με αρχιτεκτονικό ένδυμα νεορουμανικού στυλ με ρίζες στην παράδοση του Μπρανκοβέανο, φιλοξενεί σήμερα πάνω από 90.000 μαρτυρίες ενός πολιτισμού — κεραμική, παραδοσιακή φορεσιά, υφάσματα, εικόνες, εργαλεία, ολόκληρες ξύλινες εκκλησίες — που μαζί συνθέτουν την πλουσιότερη συλλογή λαϊκής τέχνης και παραδόσεων της Ρουμανίας και μια από τις πιο πολύτιμες ολόκληρης της Ευρώπης. Το ίδρυμα είναι «νέο, με παλιά ιστορία», όπως άρεσε να λέγεται σε όσους γνώρισαν την τύχη του: επαναϊδρυμένο στις 5 Φεβρουαρίου 1990, μόλις έξι εβδομάδες μετά την πτώση του καθεστώτος Τσαουσέσκου, συνεχίζει στην πραγματικότητα μια μουσειολογική παράδοση που ξεκίνησε το 1906. Το 1996, το Μουσείο του Ρουμάνου Χωρικού έγινε το πρώτο μουσείο της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης που τιμήθηκε με το βραβείο EMYA — Ευρωπαϊκό Μουσείο της Χρονιάς, η πιο έγκυρη διάκριση του ευρωπαϊκού μουσειακού τομέα, που απονέμεται υπό την αιγίδα του Συμβουλίου της Ευρώπης. Για τον καλλιεργημένο Ευρωπαίο ταξιδιώτη, η επίσκεψη σε αυτό το μουσείο σημαίνει περισσότερο από τη διαδρομή μέσα από αίθουσες με εκθέματα: σημαίνει συνάντηση με έναν τρόπο σκέψης της κληρονομιάς στον οποίο η ρουμανική ιδιαιτερότητα — ο χωρικός ως καθολική μορφή της ανθρώπινης συνθήκης — τίθεται σε διάλογο με τη μεγάλη αφήγηση του ευρωπαϊκού πολιτισμού, από την Αναγέννηση του Μπρανκοβέανο έως τις πρωτοπορίες του 20ού αιώνα και την ευρωπαϊκή μουσειολογία του σήμερα.

Η σύλληψη του μουσείου, όπως τη σχεδίασαν οι ιδρυτές του υπό την ηγεσία του ζωγράφου Horia Bernea, απορρίπτει σκόπιμα τη λογική του κλασικού εθνογραφικού μουσείου κοινωνίας. Εδώ δεν παρουσιάζεται «η ζωή ενός χωριού σε μια συγκεκριμένη εποχή», αλλά «ο παραδοσιακός άνθρωπος» — η έκφραση που της έδωσε η εθνογράφος Irina Nicolau, η στενότερη συνεργάτιδα του Bernea — ως άχρονη πνευματική μήτρα, ικανή να προσφέρει στον σύγχρονο κόσμο ένα σημείο αναφοράς αυθεντικότητας. Ο φιλόσοφος Gabriel Liiceanu παρατηρούσε ότι το μουσείο προτείνει «την ανθρώπινη καθολικότητα που αντιπροσωπεύει ο χωρικός». Αυτή η κατ' εξοχήν ευρωπαϊκή όραση — συμμετέχοντας στην ίδια γοητεία για την «τέχνη των λαών» που, ξεκινώντας από τον 19ο αιώνα, γέννησε τα μεγάλα εθνογραφικά μουσεία της ηπείρου — ανταμείφθηκε το 1996 από την ευρωπαϊκή κριτική επιτροπή, η οποία επεσήμανε «τη σπάνια δημιουργική ποιότητα» της έκθεσης και τον υποδειγματικό τρόπο με τον οποίο οι συλλογές προστατεύτηκαν στα σκοτεινά χρόνια του κομμουνιστικού καθεστώτος. Σήμερα, το μουσείο φιλοξενεί και στοιχεία εγγεγραμμένα στην άυλη παγκόσμια κληρονομιά: η τέχνη της κεραμικής του Horezu, παρούσα στις συλλογές του με αγγεία εξαιρετικής κομψότητας, εγγράφηκε από την UNESCO στον Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς τον Δεκέμβριο του 2012, μαζί με άλλα ρουμανικά στοιχεία όπως η ντοΐνα και το έθιμο του Căluș. Το Μουσείο του Ρουμάνου Χωρικού είναι, λοιπόν, ένας κόμβος στον οποίο η αγροτική μνήμη της Ρουμανίας συνδέεται με τα μεγάλα δίκτυα της ευρωπαϊκής και παγκόσμιας κληρονομιάς.

Ιστορικές ρίζες: από τη γέννηση του σύγχρονου κράτους στη μεγάλη οικογένεια των ευρωπαϊκών εθνογραφικών μουσείων

Η γένεση του μουσείου χάνεται στις εκσυγχρονιστικές φιλοδοξίες της σύγχρονης Ρουμανίας, στη συμβολή της εθνικής επιβεβαίωσης και των μεγάλων πολιτιστικών προτύπων της Ευρώπης. Όλα ξεκινούν το 1864, όταν ο ηγεμόνας Αλέξανδρος Ιωάννης Κούζα — ο ίδιος μεταρρυθμιστής που, εν μέσω της εποχής σύστασης των ευρωπαϊκών εθνικών κρατών, κατά το πρότυπο των επαναστάσεων του 1848 — ιδρύει το Εθνικό Μουσείο Αρχαιοτήτων, τοποθετημένο σκόπιμα στην οικογένεια των μεγάλων εθνικών μουσείων της ηπείρου, από το Λούβρο έως τα βιεννέζικα και τα βερολινέζικα. Έντεκα χρόνια αργότερα, το 1875, με πρόταση του Titu Maiorescu — του λογοτεχνικού κριτικού διαμορφωμένου στο πνεύμα της γερμανικής σχολής, ηγέτη της Junimea και ενός από τους τεχνίτες του πολιτιστικού εκσυγχρονισμού της Ρουμανίας — σε αυτό το μουσείο οργανώνεται «ένα ξεχωριστό τμήμα στο οποίο θα εκτίθενται έργα υφαντουργικής τέχνης κατασκευασμένα στη χώρα: ρουχισμός, χαλιά, υφάσματα, τσόχα». Τα εκθέματα προέρχονταν κυρίως από τη συλλογή του υπολοχαγού-συνταγματάρχη Dimitrie Pappasoglu, ο οποίος ήδη από το 1864 είχε οργανώσει ένα μικρό μουσείο στο περίπτερο της οικίας του — μια από τις πρώτες ιδιωτικές εθνογραφικές συλλογές της νοτιοανατολικής Ευρώπης. Αυτές οι πρώιμες προσπάθειες, που στερούνταν ακόμη μιας συνεκτικής μουσειολογικής όρασης, επρόκειτο να αποτελέσουν τη βάση πάνω στην οποία θα χτιστεί το μεταγενέστερο ίδρυμα.

Η στιγμή της ίδρυσης έρχεται το 1906, όταν, με Βασιλικό Διάταγμα υπ' αριθμόν 2.777 της 13ης Ιουλίου 1906, ο βασιλιάς Κάρολος Α' — που ανήκε στη γερμανική δυναστεία των Χοεντσόλερν-Ζίγκμαρινγκεν, ο πρώτος βασιλιάς της ενωμένης Ρουμανίας — ιδρύει το Μουσείο Εθνογραφίας, Εθνικής Τέχνης, Διακοσμητικής Τέχνης και Βιομηχανικής Τέχνης. Η ιδέα ανήκει στον υπουργό Παιδείας και Θρησκευμάτων Mihail Vlădescu, ενώ η υλοποίησή της οφείλεται εξίσου στον μεταρρυθμιστή Spiru Haret. Διευθυντής διορίζεται, από την 1η Οκτωβρίου 1906, ο Alexandru Tzigara-Samurcaș (1872–1952), ιστορικός τέχνης, εθνογράφος και μουσειολόγος, ο πρώτος Ρουμάνος διδάκτωρ στην ιστορία της τέχνης. Η διαμόρφωση του Tzigara-Samurcaș είναι βαθιά ευρωπαϊκή: μετά από σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου (από το 1893), γίνεται βοηθός στη Γενική Διεύθυνση των Βασιλικών Μουσείων του Βερολίνου (1896–1897), ενώ στο Παρίσι, τα έτη 1896–1898, έχει καθηγητές τους φημισμένους ιστορικούς τέχνης André Michel και Müntz — ο τελευταίος ειδικός στις συλλογές της οικογένειας των Μεδίκων και στην ευρωπαϊκή υφαντουργική τέχνη. Επιστρέφοντας στη χώρα, γίνεται γραμματέας του βασιλιά Καρόλου Α' και διευθυντής του Πανεπιστημιακού Ιδρύματος Carol I, αγωνιζόμενος επί δεκαετίες για «ένα πραγματικό εθνικό μουσείο», όπως εξέφραζε ρητορικά την ερώτησή του σε ένα διάσημο άρθρο: «Είμαστε άξιοι ενός εθνικού μουσείου;». Το 1910, ο Tzigara-Samurcaș οργανώνει το ρουμανικό τμήμα στη διεθνή έκθεση λαϊκής τέχνης του Βερολίνου — την πρώτη διεθνή εκθεσιακή συμμετοχή της ρουμανικής λαϊκής τέχνης —, μια χειρονομία που τοποθετεί το νεαρό βουκουρεστιανό ίδρυμα στο δίκτυο των εθνογραφικών μουσείων της Ευρώπης: το Skansen της Στοκχόλμης, που άνοιξε το 1891 από τον Arthur Hazelius ως το πρώτο υπαίθριο μουσείο της ηπείρου, τα γερμανικά λαογραφικά μουσεία του Βερολίνου και του Μονάχου, το μελλοντικό Musée des Arts et Traditions Populaires του Παρισιού (1937, ιδρυμένο από τον Georges Henri Rivière). Το μουσείο του 1906 ανήκει, λοιπόν, στην πρώτη γενιά ευρωπαϊκών εθνογραφικών μουσείων, γεννημένο από τον ίδιο εθνικό ρομαντισμό που αναζητούσε τις λαϊκές ρίζες της σύγχρονης ταυτότητας.

Το 1912 ξεκινά η κατασκευή της νέας έδρας στην Λεωφόρο Kiseleff — «το Μουσείο της Λεωφόρου», όπως θα το αποκαλέσουν οι Βουκουρεστιανοί — και το εργοτάξιο, που διακόπηκε από πολέμους και οικονομικές περιπέτειες, θα εκταθεί επί 29 χρόνια, έως το 1941. Κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, το «παλάτι» βρέθηκε ένα βήμα από το να γίνει στρατώνας για τον σοβιετικό στρατό. Ακολούθησε στη συνέχεια η μακρά κομμουνιστική στροφή: το 1948, ο Tzigara-Samurcaș απομακρύνεται από τη θέση του διευθυντή, και οι συλλογές απομακρύνονται από την έδρα τους, συγκεντρωμένες για ένα διάστημα στο παλάτι Știrbey της Λεωφόρου Victoriei — με την ονομασία Μουσείο Λαϊκής Τέχνης της Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας της Ρουμανίας, υπό τη διεύθυνση του εθνογράφου Tancred Bănățeanu — για να καταλήξουν στη συνέχεια στριμωγμένες στις αποθήκες του Μουσείου του Χωριού. Από το 1953, το κτίριο της Kiseleff φιλοξενεί διαδοχικά το Μουσείο Λένιν-Στάλιν, στη συνέχεια το Μουσείο του Κόμματος, μετατρεπόμενο σε έναν φόρο τιμής στην προσωπολατρία του Νικολάε Τσαουσέσκου· τη δεκαετία του '60 προστίθεται ένα κεντρικό σώμα γραφείων με προλεταριακές-κουλτουριστικές γραμμές, σε απόλυτη ασυμφωνία με την αρχική αρχιτεκτονική. Το 1978, το ίδρυμα που ιδρύθηκε το 1906 καταργείται πρακτικά μέσω της συγχώνευσης με το Μουσείο του Χωριού.

Η αναγέννηση έρχεται μαζί με την Επανάσταση του Δεκεμβρίου 1989. Στις 5 Φεβρουαρίου 1990 — έξι εβδομάδες μετά την εκτέλεση του Τσαουσέσκου — ο υπουργός Πολιτισμού Andrei Pleșu, κατόπιν επιμονής σύστασης του ιστορικού τέχνης Dan Hăulică, διορίζει τον ζωγράφο Horia Bernea (1938–2000), γιο του κοινωνιολόγου Ernest Bernea, στη θέση του διευθυντή του επαναϊδρυθέντος μουσείου με την ονομασία Μουσείο του Ρουμάνου Χωρικού. Η επίσημη εγκαινίαση πραγματοποιείται το 1993, τη δεύτερη μέρα του Πάσχα, με την πρώτη έκθεση της μόνιμης συλλογής, με τίτλο «Ο Σταυρός»· το 1994 ανοίγουν οι αίθουσες με εικόνες, το 1996 εγκαινιάζεται ο όροφος με τον τίτλο «Θρίαμβος», ενώ το 2008 η αίθουσα «Τροφή», ολοκληρώνοντας τη μουσειολογική όραση. Αλλά ο δρόμος προς την ευρωπαϊκή αναγνώριση ήταν γεμάτος δραματικές δοκιμασίες: τον Ιούνιο του 1990, κατά τη διάρκεια της «Mineriάδας», το μουσείο λεηλατήθηκε από τους ανθρακωρύχους που μεταφέρθηκαν στην Πρωτεύουσα, συγχέοντάς το με την έδρα του Εθνικού Αγροτικού Χριστιανοδημοκρατικού Κόμματος — ιστορικού συνεχιστή του κόμματος του Iuliu Maniu, που απαγορεύτηκε από τους κομμουνιστές. Το 1996, δώδεκα χρόνια από την ίδρυση και μετά από έξι χρόνια ύπαρξης με τη νέα μορφή, το Μουσείο του Ρουμάνου Χωρικού κερδίζει το βραβείο EMYA — Ευρωπαϊκό Μουσείο της Χρονιάς, που απονέμεται υπό την αιγίδα του Συμβουλίου της Ευρώπης του Στρασβούργου, από 64 συμμετέχοντα μουσεία από 21 χώρες. Η διάκριση, που παραδόθηκε στον διευθυντή Horia Bernea από την Αυτού Μεγαλειότητα τη Βασίλισσα Φαμπιόλα του Βελγίου — το τρόπαιο ήταν το αγαλματίδιο «Το Αυγό» («The Egg»), δημιουργία του Βρετανού γλύπτη Henry Moore — απονεμήθηκε για πρώτη φορά σε μουσείο της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, σηματοδοτώντας τη συμβολική επιστροφή της Ρουμανίας στην ευρωπαϊκή πολιτιστική οικογένεια μετά από δεκαετίες απομόνωσης.

Αρχιτεκτονικό αριστούργημα: «το παλάτι της γήινης τέχνης» και η καλλιτεχνική κληρονομιά

Το κτίριο του μουσείου είναι το ίδιο μια διακήρυξη αρχών. Σχεδιασμένο από τον αρχιτέκτονα Nicolae Ghica-Budești (1869–1943), μια εξέχουσα μορφή της ρουμανικής αρχιτεκτονικής σχολής, σχεδιάστηκε — σύμφωνα με τη μουσειολογική όραση του Tzigara-Samurcaș — ως «ένα παλάτι της γήινης τέχνης», διατεταγμένο σε μορφή μοναστηριακού περιβόλου. Το νεορουμανικό στυλ, με έντονες αντανακλάσεις του Μπρανκοβέανο, εκφράζεται μέσω της τοιχοποιίας από κόκκινα τούβλα, των παραθύρων ενωμένων κάτω από αψίδες, των κιόνων, του κιγκλιδώματος, των διατρυπών στοιχείων και του κεντρικού πύργου με το παρατηρητήριο που θυμίζει τα καμπαναριά των παλαιών μοναστηριών, όλα συνοδευόμενα από ένα πλούσιο διακοσμητικό ρεπερτόριο ανθομορφικό και ζωομορφικό. Το κτίριο, κηρυγμένο ιστορικό μνημείο, υψώνεται στον χώρο της πρώην Κρατικής Νομισματοκοπίας — όπου λειτουργούσε έως το 1912 το παλαιό μουσείο —, σε ένα οικόπεδο φορτισμένο με ιστορία: εδώ βρισκόταν κάποτε το παλάτι του ηγεμόνα Νικολάε Μαυρογένη, ενός Φαναριώτη πρίγκιπα από την εποχή της οθωμανικής κυριαρχίας πάνω στη Βλαχία. Αυτή η διαδοχή στρωμάτων — οθωμανική παράδοση, γερμανική βασιλική φιλοδοξία, ευρωπαϊκός εκσυγχρονισμός — καθιστά το κτίριο ένα πραγματικό παλίμψηστο της ρουμανικής ιστορίας σε διάλογο με την ευρωπαϊκή.

Η νεορουμανική αρχιτεκτονική του μουσείου πρέπει να διαβαστεί στο ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο των «εθνικών στυλ» από τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα: η ίδια ορμή που οδήγησε τους Γερμανούς και Αυστριακούς αρχιτέκτονες προς το Jugendstil, τους Γάλλους και Βέλγους προς το Art Nouveau, τους Βρετανούς προς το Arts and Crafts ή τους Σκανδιναβούς προς τον εθνικό ρομαντισμό (ο ιδρυτής του Skansen, Hazelius, ήταν σύγχρονος των πρωτοπόρων αυτού του ρεύματος) οδήγησε τον Ion Mincu — διαμορφωμένο στην École nationale supérieure des Beaux-Arts του Παρισιού —, τους Grigore και Cristofi Cerchez, τον Petre Antonescu και τον Ghica-Budești να αναζητήσουν μια «εθνικά ιδιαίτερη» αρχιτεκτονική γλώσσα. Η θέση που διατυπώθηκε από τον Alexandru Odobescu ήδη από το 1870 — «να μελετάς τα υπολείμματα, όσο μικρά κι αν είναι, της καλλιτεχνικής παραγωγής του παρελθόντος και να τα κάνεις πηγή μιας μεγάλης τέχνης» — αποτελεί τη βάση ολόκληρης της σχολής. Και η κύρια πηγή έμπνευσης, το στυλ του Μπρανκοβέανο, είναι το ίδιο μια ευρωπαϊκή σύνθεση: βυζαντινή, οθωμανική και αναγεννησιακή, γεννημένη στη Βλαχία στις αρχές του 18ου αιώνα, υπό την ηγεμονία του Κωνσταντίνου Μπρανκοβέανο (1688–1714) — πρίγκιπα μάρτυρα, αγιοποιημένου από τη Ρουμανική Ορθόδοξη Εκκλησία το 1992, του οποίου η εποχή άνθησης παρέμεινε σημείο αναφοράς της εθνικής πολιτιστικής ταυτότητας, σε διαρκή διάλογο με το Αψβούργικο Μπαρόκ της γειτονικής Τρανσυλβανίας. Το Μουσείο της Kiseleff είναι, έτσι, όχι απλώς ένα δοχείο κληρονομιάς, αλλά ένα ολιστικό έργο τέχνης στο οποίο η αρχιτεκτονική, όπως και οι συλλογές που φιλοξενεί, μιλά για την ανθεκτικότητα ενός πολιτισμού που βρίσκεται στο σταυροδρόμι μεταξύ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, της Μοναρχίας των Αψβούργων και των φιλοδοξιών του δυτικού εκσυγχρονισμού.

Η κληρονομιά του μουσείου αριθμεί πάνω από 90.000 τεμάχια — σιωπηλούς μάρτυρες ενός αγροτικού πολιτισμού του οποίου οι τεχνικές, οι πεποιθήσεις και οι αισθητικές μορφές διέσχισαν τους αιώνες. Η συλλογή κεραμικής, μια από τις πλουσιότερες της Ευρώπης, περιλαμβάνει περίπου 18.000 τεμάχια προερχόμενα από σχεδόν 200 αγγειοπλαστικά κέντρα της χώρας, το παλαιότερο χρονολογούμενο από το 1746. Μαζί με τα χρηστικά αγγεία — κατσαρόλες, στάμνες, κατσαρολάκια, φόρμες για κοζονάκ — βρίσκονται αριστουργήματα της εφυαλωμένης κεραμικής του Horezu, των οποίων οι τεχνικές παραδόσεις εγγράφηκαν το 2012 στην άυλη κληρονομιά της UNESCO, αγγεία με ανατολικές επιρροές προορισμένα για τις οικογένειες των βογιάρων, δημιουργίες του φημισμένου κέντρου των Rădăuți που συνδέεται με την οικογένεια των αγγειοπλαστών Colibaba (ιδιαίτερα με τον ασύγκριτο Constantin Colibaba) και τεμάχια προερχόμενα από το εξαφανισμένο κέντρο της Vama Oașului. Μερικά από τα πρώτα αγγεία που εισήλθαν στη συλλογή προέρχονται μάλιστα από την Επετειακή Έκθεση των 40 Ετών Βασιλείας του Βασιλιά Καρόλου Α', που οργανώθηκε το 1906 στο Πάρκο Carol.

Η συλλογή παραδοσιακής φορεσιάς αριθμεί σχεδόν 20.000 τεμάχια ενδυμάτων από όλες τις ρουμανικές επαρχίες, ξεκινώντας από το πρώτο μισό του 19ου αιώνα — ένας ενδυματολογικός θησαυρός που προσέλκυσε έγκυρες δωρεές από προσωπικότητες όπως η Βασίλισσα Μαρία (γεννημένη Marie του Εδιμβούργου, εγγονή της βασίλισσας Βικτωρίας της Μεγάλης Βρετανίας, μια από τις πιο χαρισματικές μορφές της ρουμανικής δυναστείας), η πριγκίπισσα Sabina Cantacuzino ή η Elisa Brătianu. Η συλλογή παρουσιάστηκε και στην έκθεση «We Wear Culture» του Google Arts and Culture, μαζί με 3.000 χρόνια ιστορίας της παγκόσμιας μόδας. Η συλλογή υφασμάτων εσωτερικού χώρου — κατασκευασμένων από λινάρι, κάνναβη, βαμβάκι ή μεταξωτό — και εκείνη του ξύλου, επίπλων και σιδηρικών, με περίπου 8.000 αντικείμενα (εκ των οποίων 130 κατασκευασμένα με την τεχνική της ξυλογλυπτικής, διαδεδομένη σε όλες τις εθνογραφικές ζώνες), συμπληρώνουν την εικόνα ενός υλικού πολιτισμού με αξιοσημείωτη αισθητική συνοχή.

Μια ιδιαίτερη κατηγορία αποτελεί η θρησκευτική συλλογή, με σχεδόν 4.000 τεμάχια: εικόνες σε γυαλί και σε ξύλο, πρότυπα για εικόνες, ξυλογραφίες, ιερατικά άμφια, λειτουργικά σκεύη, σταυροί και σταυροί οδού. Οι εικόνες σε γυαλί — ζωγραφισμένες από χωρικούς για χωρικούς, χρονολογούμενες από τα τέλη του 18ου έως το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα — προέρχονται από τα φημισμένα τρανσυλβανικά κέντρα Nicula, Maierii Albei Iulii, Făgăraș, Șcheii Brașovului ή Mărginimea Sibiului, περιοχές που επί αιώνες ανήκαν στη Μοναρχία των Αψβούργων και στην Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία. Η παράδοση των εικονογράφων της Nicula εντάσσεται, εξάλλου, σε μια ευρύτερη οικογένεια ζωγραφικής «στην πίσω όψη του γυαλιού» (Hinterglasmalerei) διαδεδομένη στον κεντροευρωπαϊκό χώρο — Βαυαρία, Αυστρία, Ελβετία —, έναν διαπολιτισμικό διάλογο που το μουσείο απεικονίζει με αφθονία. Μεταξύ των εκθεμάτων με ευρωπαϊκή ιστορική απήχηση συγκαταλέγεται και μια μετόπη από το Tropaeum Traiani, το μνημείο που ανήγειρε ο αυτοκράτορας Τραϊανός στη Δοβρουτσά για να εορτάσει την κατάκτηση της Δακίας — μια ανάμνηση του ρωμαϊκού στρώματος του πολιτισμού σε αυτά τα εδάφη.

Όμως το κορυφαίο κομμάτι της έκθεσης — που αποκαλείται «το σπίτι μέσα στο σπίτι» — είναι η κατοικία του χωρικού Antonie Mogoș από το χωριό Ceauru, νομού Gorj, κατασκευασμένη μεταξύ 1875 και 1879 και μεταφερθείσα στο Βουκουρέστι ήδη από το 1909 από τον Tzigara-Samurcaș. Ο Mogoș ήταν ένας αυτοδίδακτος ξυλογλύπτης και εκκλησιαστικός ψάλτης του οποίου το λαϊκό ταλέντο ανακαλύφθηκε αργά· η οικία του, ανεγερθείσα και στολισμένη με γλυπτά κατασκευασμένα από τα ίδια του τα χέρια σε ένα πρωτότυπο στυλ, παρουσιάστηκε από την αρχή με μη νατουραλιστικό τρόπο, τα αντικείμενα εκτιθέμενα αποσπασματικά, υποδηλώνοντας τα παραρτήματα της αγροικίας. Το 1936, ο Konrad Hahm, διευθυντής του Μουσείου του Βερολίνου, έκανε μια αξιομνημόνευτη παραλληλία μεταξύ του τρόπου έκθεσης της οικίας και του περίφημου Βωμού του Δία από την Πέργαμο. Αφού το κομμουνιστικό καθεστώς τη μετέφερε υπαίθρια στο Μουσείο του Χωριού, η οικία του Mogoș επέστρεψε στο Μουσείο του Ρουμάνου Χωρικού το 2002, επαναλαμβάνοντας την αρχική έκθεση.

Μια άλλη ουσιώδης διάσταση της κληρονομιάς είναι η αποστολή διάσωσης των ξύλινων εκκλησιών. Υπό την ώθηση του Horia Bernea, το μουσείο απέκτησε μετά το 1990 έξι ξύλινες εκκλησίες από τους νομούς Arad και Hunedoara: δύο μεταφέρθηκαν στο Βουκουρέστι — εκείνη του Bejan, ιστορικό μνημείο από τα τέλη του 18ου αιώνα με τιμητικό όνομα του Αγίου Νικολάου, μεταφερθείσα στην εσωτερική αυλή του μουσείου το 1992 και καθαγιασμένη το 1993, τη δεύτερη μέρα του Πάσχα, και εκείνη της Mintia, εκτιθέμενη στο εσωτερικό —, ενώ τέσσερις διατηρούνται in situ (στα Lunca Moților, Groșii Noi, Julița και Troaș). Αυτή η αποστολή διάσωσης εντάσσεται στην ευρωπαϊκή παράδοση διατήρησης της θρησκευτικής κληρονομιάς σε ξύλο — από τις εκκλησίες-πασσάλους (stavekirker) της Νορβηγίας, εγγεγραμμένες στην κληρονομιά της UNESCO, έως τις ξύλινες εκκλησίες του Maramureș, και αυτές εγγεγραμμένες στην παγκόσμια κληρονομιά το 1999 —, το βουκουρεστιανό μουσείο προσφέροντας ένα τελευταίο καταφύγιο για μνημεία που βρίσκονταν ένα βήμα πριν την κατάρρευση. Στην αυλή του μουσείου, ο επισκέπτης συναντά και σταυρούς αφιερωμένους στη γυναίκα — στην Αγία Θεοδώρα, στην Αγία Παρασκευή, στην Παρθένο Μαρία —, καθώς και έναν μνημειώδη ξύλινο αδράχτι, το «Αδράχτι με Τουρκαλάου», ύψους περίπου τεσσάρων μέτρων, ένα σύμβολο-αντικείμενο της γυναικείας οικιακής εργασίας.

Θρύλοι, προσωπικότητες και στιγμές καμπής

Η ιστορία του μουσείου είναι γεμάτη προσωπικότητες των οποίων οι μοίρες συνυφάνθηκαν με την τύχη του ιδρύματος. Ο Alexandru Tzigara-Samurcaș παραμένει η προστατευτική μορφή: αριστοκράτης αρωμουνικής καταγωγής, μέλος της κοινωνίας Junimea, φίλος του Maiorescu, διαμορφωμένος στο Μόναχο, το Βερολίνο και το Παρίσι, γραμματέας του βασιλιά Καρόλου Α', υπήρξε ο πραγματικός κτήτορας του μουσείου και παρέμεινε διευθυντής έως το 1948, όταν το κομμουνιστικό καθεστώς τον απομάκρυνε. Η δραστηριότητά του ως συλλέκτη, ως διοργανωτή διεθνών εκθέσεων και ως θεωρητικού της λαϊκής τέχνης επηρέασε «ό,τι σήμαινε αυτό το μουσείο στην ιστορία του ρουμανικού πολιτισμού». Μετά την εξαφάνισή του, το 1952, η μνήμη του ιδρύματος διατηρήθηκε στη σκιά, οι συλλογές διασκορπίστηκαν, έως την αναγέννηση του 1990.

Ο Horia Bernea (1938–2000) είναι, μαζί με τον Tzigara, ο δεύτερος μεγάλος κτήτορας. Ζωγράφος με διεθνή φήμη — με εκθέσεις στο Παρίσι, το Λονδίνο, το Εδιμβούργο, τη Γλασκώβη, τη Βουδαπέστη και τη Χάγη, βραβευμένος στην Μπιενάλε του Παρισιού το 1971 — ο Bernea υπήρξε ο πνευματικός αρχιτέκτονας του επαναϊδρυθέντος μουσείου, διευθυντής μεταξύ 1990 και 2000. Συμβουλεύτηκε για την ονομασία του ιδρύματος, και η επιλογή «Μουσείο του Ρουμάνου Χωρικού» — ένα όνομα που μπέρδευε πολλούς στην αρχή, σε μια εποχή που η λέξη «χωρικός» φαινόταν ακόμη φορτισμένη με υποτιμητικές συνδηλώσεις — αποδείχθηκε ιδιοφυής. Ο Bernea δημιούργησε μια μουσειογραφία αυθεντίας, στην οποία τα αντικείμενα δεν «εκτίθενται», αλλά «σκηνοθετούνται», σε έναν οπτικό λόγο που συνδυάζει την ανθρωπολογία με τη σύγχρονη τέχνη· ήταν αυτός που ανακάλυψε, το 1991, την ξύλινη εκκλησία του Bejan που βρισκόταν ένα βήμα πριν την κατάρρευση και ξεκίνησε τη διάσωσή της. Πέθανε στο Παρίσι, τον Δεκέμβριο του 2000, και το σώμα του μεταφέρθηκε στη χώρα και ενταφιάστηκε στην Εκκλησία Mavrogheni, στην άμεση γειτονία του μουσείου, με τις κηδείες να παρακολουθούνται από ιεράρχες της Ρουμανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας με επικεφαλής τον Πατριάρχη Θεόκτιστο. Σήμερα, ο κινηματογράφος του μουσείου φέρει το όνομά του — Στούντιο Horia Bernea.

Μεταξύ των στενών συνεργατών του Bernea συγκαταλέγεται η εθνογράφος Irina Nicolau, οι σημειώσεις της οποίας διατήρησαν τη μνήμη της «ίδρυσης» του μουσείου, και ο φιλόσοφος Andrei Pleșu, του οποίου η ιδρυτική πράξη της 5ης Φεβρουαρίου 1990 κατέστησε δυνατή την αναγέννηση. Ο ιστορικός Dan Hăulică ήταν αυτός που συνέστησε επίμονα τον Bernea. Μετά τον θάνατό του, το ίδρυμα διευθύνθηκε, μεταξύ 2001 και 2005, από τον ιστορικό Dinu C. Giurescu, ενώ στην περίοδο μετάβασης του εργοταξίου αποκατάστασης, μεταξύ 2016 και 2019, από την καλλιτέχνιδα Lila Passima· από το 2019/2020, οι τύχες του μουσείου εμπιστεύονται στον διευθυντή Virgil Ștefan Nițulescu, ειδικό στην άυλη κληρονομιά, ο οποίος συντόνισε την επιστροφή του ιδρύματος στη ζωή μετά από τη δεκαετία του εργοταξίου.

Οι στιγμές καμπής του μουσείου συμπίπτουν με εκείνες της ιστορίας της ίδιας της Ρουμανίας. Η κομμουνιστική περίοδος — όταν το κτίριο φιλοξένησε το Μουσείο Λένιν-Στάλιν και στη συνέχεια το Μουσείο του Κόμματος, μετατρεπόμενο σε ναό της προσωπολατρείας του Τσαουσέσκου — άφησε φυσικά ίχνη ορατά και σήμερα: στο υπόγειο του μουσείου υπάρχει ακόμη μια αίθουσα με μια ειρωνική έκθεση αντικειμένων από την πρώην εποχή, ένα μνημόνιο του ολοκληρωτικού παραλογισμού. Η Mineriάδα του Ιουνίου 1990, όταν το ίδρυμα λεηλατήθηκε συγχέοντάς το με την έδρα του Εθνικού Αγροτικού Κόμματος, παραμένει μια αθεράπευτη πληγή της μετακομμουνιστικής μετάβασης. Και το 1996, στο Στρασβούργο, η Βασίλισσα Φαμπιόλα του Βελγίου παρέδωσε στον Horia Bernea το τρόπαιο «The Egg» του Henry Moore — το πρώτο βραβείο EMYA που απονεμήθηκε ποτέ σε μουσείο της ανατολικής Ευρώπης, μόλις έξι χρόνια ύπαρξης του νέου ιδρύματος, σε μια τελετή που συμβόλισε την επανένταξη της Ρουμανίας στη συναυλία του πολιτισμού της ηπείρου. Το 2006, με την ευκαιρία του εκατονταετηρίδος, το μουσείο έλαβε το Παράσημο «Πολιτιστική Αξία» σε βαθμό Μεγάλου Αξιωματικού· το 2007 απέκτησε το καθεστώς μουσείου εθνικής σημασίας· το 2025 γιόρτασε 35 χρόνια από την επαναίδρυση, ενώ το 2026 σηματοδοτεί 120 χρόνια από την ίδρυση του 1906 και 30 χρόνια από την ευρωπαϊκή καθιέρωση.

Πρακτικός οδηγός επίσκεψης και η εμπειρία του σημερινού τουρίστα

Το Εθνικό Μουσείο του Ρουμάνου Χωρικού βρίσκεται στη Λεωφόρο Kiseleff αριθ. 3, Τομέας 1, Βουκουρέστι, απέναντι από την Πλατεία Victoriei — η μόνιμη έκθεση —, ενώ για τις προσωρινές εκθέσεις, το Clubul Țăranului, ο κινηματογράφος και οι αγορές, η δευτερεύουσα διεύθυνση είναι η Οδός Monetăriei αριθ. 3. Ο πιο άνετος τρόπος πρόσβασης είναι το μετρό, ο σταθμός Piața Victoriei (γραμμές M1 και M2), ακολουθούμενος από έναν περίπατο λίγων λεπτών· τα λεωφορεία 205, 381 και 783 σταματούν κοντά. Το πρόγραμμα επίσκεψης είναι από Τετάρτη έως Κυριακή, μεταξύ 10:00 και 18:00, η τελευταία είσοδος επιτρέπεται στις 17:00· το μουσείο είναι κλειστό Δευτέρα και Τρίτη. Τα εισιτήρια είναι μέτρια για τα ευρωπαϊκά πρότυπα: 20 λέι για ενήλικες, 10 λέι για συνταξιούχους, ενώ μαθητές, φοιτητές, κάτοχοι κάρτας Euro 26 κάτω των 30 ετών και άτομα με αναπηρία επωφελούνται από έκπτωση 75%, πληρώνοντας 5 λέι. Οι προσωπικές φωτογραφίες επιτρέπονται, ενώ για επαγγελματικές κινηματογραφήσεις υπάρχουν επιπλέον χρεώσεις.

Μετά από σχεδόν μια δεκαετία εργασιών ενίσχυσης και αποκατάστασης (2016–2025), το μουσείο άνοιξε ξανά τις πύλες του σταδιακά: τον Απρίλιο του 2025, το ισόγειο, με την έκθεση «Ο Χριστιανικός Νόμος» — μια σειρά αιθουσών αφιερωμένων στον αγροτικό θρησκευτικό πολιτισμό (Η Ομορφιά του Σταυρού, Η Νηστεία, Η Περισυλλογή, Τα Ιερά Λείψανα, Τα Παράθυρα, Ο Χρόνος, Ο Σταυρός–Το Δέντρο της Ζωής, Η Δύναμη του Σταυρού, Εικόνες και Η Σχολή του Χωριού) —, και το 2026, με την επέτειο των 120 ετών ιστορίας, ολόκληρος ο όροφος, με την έκθεση «Η Τάξη της Ζωής», που επανασυνδέει το νήμα της μουσειογραφίας του Horia Bernea μέσω των αιθουσών Θρίαμβος, Το Ένδυμα, Η Εργασία — η φωτιά, Η Εργασία — το νερό και ο άνεμος, Μαζί, Μειονότητες (φιλοξενώντας την έκθεση «Χούτσουλοι»), Κατοίκηση, Τυπολογίες (με «Αερόφωνα Μουσικά Όργανα»), Το Σπίτι στο Σπίτι και Η Τροφή που μας Ενώνει. Για μια πλήρη επίσκεψη — ισόγειο, όροφος, Οικία Mogoș, ξύλινη εκκλησία του Bejan και αυλή με σταυρούς — είναι καλό να κρατήσετε μεταξύ δύο και τριών ωρών. Οι εκθεσιακοί χώροι της Οδού Monetăriei φιλοξενούν προσωρινές εκθέσεις, ενώ ο κινηματογράφος του μουσείου — το Στούντιο Horia Bernea και ο Κήπος Κινηματογράφου, με χωρητικότητα περίπου 300 θέσεων — είναι ένας από τους πιο εκτιμώμενους χώρους κινηματογράφου τέχνης της πρωτεύουσας, παρουσιάζοντας ευρωπαϊκές παραγωγές και ανθρωπολογικά ντοκιμαντέρ. Το Clubul Țăranului, το καφέ-εστιατόριο εντός του περιβόλου, όπου η παραδοσιακή ρουμανική κουζίνα παρασκευάζεται από την ομάδα των εστιατορίων La Mama, προσφέρει μια ευπρόσδεκτη στάση: έναν καφέ ή ένα γεύμα με σούπα, σαρμάδες και μάμμαλιγκα, κάτω από το βλέμμα των αψιδωτών παραθύρων του παλατιού. Καθ' όλη τη διάρκεια του έτους, η αυλή του μουσείου γίνεται σκηνή για παραδοσιακές αγορές μεγάλης επιτυχίας — η Αγορά του Mărțișor στα τέλη Φεβρουαρίου, η Αγορά Εικόνων τον Σεπτέμβριο ή η Χριστουγεννιάτικη Αγορά —, περιστάσεις στις οποίες οι λαϊκοί τεχνίτες έρχονται να πουλήσουν τις δημιουργίες τους, και η ατμόσφαιρα γίνεται εκείνη ενός χωριού σε γιορτή. Το κατάστημα του μουσείου, με τις εκδόσεις του Εκδοτικού Οίκου MARTOR — του εκδοτικού οίκου του ιδρύματος, που εκδίδει από το 1996 και το ανθρωπολογικό ετήσιο MARTOR —, προσφέρει καταλόγους, βιβλία και είδη χειροτεχνίας.

Για τον Ευρωπαίο ταξιδιώτη, το μουσείο εντάσσεται φυσικά σε μια πολιτιστική διαδρομή του Βουκουρεστίου μαζί με το Εθνικό Μουσείο του Χωριού «Dimitrie Gusti» στο Herăstrău, το Εθνικό Μουσείο Γεωλογίας της Kiseleff ή το Μουσείο Antipa, που βρίσκεται απέναντι. Η εικονική περιήγηση διαθέσιμη στο 360.muzeultaranuluiroman.ro και η παρουσία του ιδρύματος στο Google Arts and Culture επιτρέπουν την εξερεύνηση των συλλογών και από απόσταση, ενώ εκδηλώσεις όπως η Νύχτα των Μουσείων φέρνουν το κοινό σε άμεση επαφή με τα εκθέματα. Το τηλέφωνο επικοινωνίας είναι 021.317.96.61, και ο επίσημος ιστότοπος, muzeultaranuluiroman.ro, είναι πάντα ενημερωμένος.

Αυτό που παραμένει, στο τέλος της επίσκεψης, είναι η βαθιά εντύπωση ενός ιδρύματος που ήξερε να διασχίσει τους αιώνες χωρίς να χάσει την ψυχή του: ένα παλάτι της λαϊκής τέχνης που χτίστηκε από έναν Γερμανό βασιλιά στα θεμέλια μιας οθωμανικής νομισματοκοπίας, σχεδιάστηκε από έναν ιστορικό τέχνης διαμορφωμένο στο Μόναχο, το Βερολίνο και το Παρίσι, αναζωογονήθηκε από έναν ζωγράφο με ευρωπαϊκή κλίση έξι εβδομάδες μετά την πτώση ενός δικτάτορα, καθιερώθηκε από την κριτική επιτροπή του Συμβουλίου της Ευρώπης ως το καλύτερο μουσείο της χρονιάς 1996 και άνοιξε ξανά, μετά από μια δεκαετία αποκατάστασης, ακριβώς στα 120 χρόνια από την ίδρυσή του. Το Μουσείο του Ρουμάνου Χωρικού αποδεικνύει, σε κάθε αίθουσα, ότι ο Ρουμάνος χωρικός — με τη φορεσιά του, με την κεραμική του εγγεγραμμένη στην κληρονομιά της UNESCO, με τις εικόνες του σε γυαλί συγγενείς με την κεντροευρωπαϊκή παράδοση, με τις ξύλινες εκκλησίες του συγγενείς με τις σκανδιναβικές — δεν είναι μια περιφέρεια της Ευρώπης, αλλά μια ουσιώδης φωνή της, διατηρημένη ζωντανή σε ένα μνημείο αρχιτεκτονικής που είναι το ίδιο έργο τέχνης.