Sarmizegetusa Regia

Een vesting boven Europa: inleiding en universele waarde

Op meer dan 1.200 meter hoogte, in het hart van de Orăștie-bergen in zuidwestelijk Transsylvanië, op de Grădiștei-heuvel — een piek die de vallei van de gelijknamige rivier domineert — liggen de ruïnes van de meest imposante hoofdstad van een beschaving die de Europese geschiedenis lange tijd, met een onterecht woord, 'barbaars' noemde. Hier bevond zich Sarmizegetusa Regia, de hoofdstad van het Dacische koninkrijk, het belangrijkste militaire, religieuze en politieke centrum van de Dacische wereld gedurende bijna anderhalve eeuw, van het midden van de 1e eeuw v.Chr. tot de zomer van 106 n.Chr., toen de legioenen van Trajanus haar veroverden en bijna van de aardbodem veegden. Tegenwoordig maakt de archeologische site van Grădiștea de Munte, gelegen op het grondgebied van het gelijknamige dorp in de gemeente Orăștioara de Sus, district Hunedoara, deel uit van het ensemble 'Dacische vestingen in de Orăștie-bergen', inscribed in de Werelderfgoedlijst van UNESCO in 1999 — een erkenning van het feit dat deze vestingwerken, in de woorden van UNESCO-experts, 'het beeld van een oude, krachtige en innoverende beschaving' vertegenwoordigen, in staat om een originele militaire architectuur, een proto-stedelijk urbanisme en een uniek religieus systeem te ontwikkelen in het Europa ten oosten van de Rijn.

Voor de gecultiveerde Europese reiziger is Sarmizegetusa Regia meer dan een eenvoudige archeologische site. Het is de plaats waar een van de meest dramatische confrontaties tussen het Romeinse Rijk en de 'barbarenwereld' van Europa eindigde — de Daco-Romeinse oorlogen van Trajanus —, het uitgangspunt van de Romeinse provincie Dacia, die het lot van een hele regio gedurende 165 jaar zou vormen, en tegelijkertijd een van de weinige plaatsen in Europa waar de heilige architectuur van een pre-Romeinse beschaving op monumentale schaal kan worden aanschouwd, die een niveau van stedelijke ontwikkeling bereikte dat wedijverde met de grote centra van de Hellenistische wereld. Hier, op 1.200 meter boven de zeespiegel, bouwden de Daciërs een stad op meer dan 250 kunstmatige terrassen, groeven ze kilometers kanalen voor de opvang en distributie van drinkwater, sloegen ze munt na die Romeinse denarii imiteerde, richtten ze acht tempels op — twee ronde en zes vierkante, volgens de meest recente ontdekkingen — en verzamelden ze een schat wier goud in Rome het Forum en de Zuil van Trajanus zou financieren. De bezoeker die vandaag de dag over de ruïnes van de vesting loopt, loopt in wezen over een van de grensstenen van de Europese geschiedenis: de grens tussen twee werelden, de Romeinse en de Dacische, wier gewelddadige ontmoeting — maar ook creatieve fusie — onder andere het Roemeense volk en zijn Latijnse erfgoed heeft voortgebracht.

Historische wortels en grote Europese connecties

Het verhaal van Sarmizegetusa begint midden in de 1e eeuw v.Chr., op een moment waarop Europa het toneel was van politieke transformaties van continentale omvang. In de tweede helft van die eeuw slaagde koning Burebista — een naam die nog steeds resoneert in de Europese geschiedschrijving als de eerste eenmaker van de Geto-Dacische stammen — erin, met de hulp van de hogepriester Deceneu, een gecentraliseerde staat te creëren die zich uitstrekte van de Euxijnse Zee tot de Pannonische vlakte en van de Haemus-bergen tot de moerassen van de Pripjat. Dit koninkrijk, vergelijkbaar qua ambitie en organisatie met de omringende Hellenistische staten of met de Romeinse expansie van Caesar in Gallië, had zijn aanvankelijke hoofdstad in Argedava, door historici geïdentificeerd met de vesting van Costești-Cetățuie, in de buurt gelegen, waarna, tegen het einde van Burebista's heerschappij, het machtscentrum verhuisde naar Sarmizegetusa Regia. De Europese context van deze opkomst is essentieel: Burebista bemoeide zich rechtstreeks met de politiek van de Romeinse Republiek, door ervoor te kiezen Pompeius te steunen in de burgeroorlog tegen Caesar in het jaar 48 v.Chr. — een bewijs dat het Dacische koninkrijk al een erkende actor was op het diplomatieke toneel van de Middellandse Zee. Vermoord in 44 v.Chr., kort na de dood van Caesar, liet Burebista een machtige staat achter, wier vestingen — Costești-Cetățuie, Costești-Blidaru, Piatra Roșie, Bănița, Căpâlna en Sarmizegetusa zelf — een eeuw later het verdedigingssysteem zouden vormen dat door de laatste Dacische koning was ontworpen.

Deze laatste koning, Decebalus (of Diurpaneus, 'de sterkste onder de Daciërs', zoals de bronnen het vertalen), regeerde tussen 87 en 106 n.Chr. en slaagde erin de Dacische staat te herenigen na een periode van fragmentatie, gemotiveerd juist door het steeds grotere gevaar dat de expansie van het Romeinse Rijk naar de Donau vertegenwoordigde. De relaties met Rome werden gekenmerkt door conflict en diplomatie: tijdens Domitianus werd de generaal Cornelius Fuscus in 87 n.Chr. door de Daciërs verslagen, en de vrede van 89 n.Chr. transformeerde Dacia in een cliëntreino — Rome verbond zich subsidies te betalen, ambachtslieden, ingenieurs en architecten te sturen en wapens te leveren, in ruil voor de toezegging van de Daciërs om de keizerlijke grens te verdedigen. Deze 'vroege romanisering' van de Dacische vestingen, archeologisch geattesteerd, toont hoezeer de Dacische wereld al voor de eindoorlogen was verbonden met de Romeinse wereld. Toen Trajanus in 98 n.Chr. de troon besteeg, vertegenwoordigde Dacia de belangrijkste bedreiging voor de Donau-provincies — Moesië — en het besluit tot verovering werd snel genomen. Er volgden twee bloedige oorlogen: 101–102 en 105–106 n.Chr., wier episoden zijn vereeuwigd op de beroemde Zuil van Trajanus in Rome, opgericht in 113 n.Chr. in het Forum van Trajanus, een werk van de architect Apollodorus van Damascus. De spiraalvormige fries, bijna 200 meter lang en bevolkt met meer dan 2.500 figuren, toont scènes uit het beleg van Sarmizegetusa: de Dacische verdedigers die hun laatste druppels water deelden nadat Trajanus hun leidingen had doorgesneden, de brandende vesting, de inbeslagname van de koninklijke schat. De Romeinse historicus Dio Cassius noteert dat, na de val van de hoofdstad, een naaste van Decebalus, Bicilis, de Romeinen de plaats onthulde van de schat verborgen onder de bedding van de rivier Sargetia — geïdentificeerd met de Strei van vandaag — waar de koning de loop van het water had omgeleid met behulp van gevangenen om goud en zilver te begraven. De cijfers doorgegeven door Dio Cassius en Ioannes Lydus, gebaseerd op de Getica van Criton — 165.000 kg goud en 331.000 kg zilver — zijn, uiteraard, overdreven, maar de rijkdom van de buit was reëel en indrukwekkend: het goud van de Daciërs financierde keizerlijke bouwwerken in Rome en voedde de mythe van het 'El Dorado' ten noorden van de Donau. Decebalus zelf, achtervolgd door de Romeinse cavalerie, pleegde zelfmoord door zijn keel door te snijden, weigerend levend in Romeinse handen te vallen. Na 106 n.Chr. stationeerde een garnizoen gevormd uit detachementen van het Vierde Flavische Legioen Felix in de vesting gedurende ongeveer elf jaar, en Dacia werd een Romeinse provincie. Trajanus stichtte ongeveer 40 kilometer naar het zuidwesten een nieuwe hoofdstad, Colonia Ulpia Traiana Augusta Dacica Sarmizegetusa — vandaag de dag de site van Sarmizegetusa-Hațeg, met zijn museum en Romeinse amfitheater — en keizer Hadrianus zou de naam Sarmizegetusa toevoegen juist opdat de nieuwe hoofdstad zou worden wahrgenommen als een symbolische voortzetting van de Dacische. In 271 n.Chr. zou Aurelianus de Romeinse administratie terugtrekken naar het zuiden van de Donau, maar de culturele erfenis bleef: de hier gesproken Latijnse volkstaal zou in de volgende eeuwen de basis worden van de Roemeense taal.

Interessant voor de Europese lezer is ook de manier waarop Sarmizegetusa door de antieke wereld werd wahrgenommen na de verovering. Claudius Ptolemaeus, in zijn Geographia (circa 150 n.Chr.), vermeldt 'Zarmizeghéthousa Basileion' — 'de koninklijke vesting' — onder de nederzettingen van Dacia, waarbij de geografische coördinaten van de voormalige hoofdstad zelfs na haar vernietiging werden bewaard. De naam overleefde in bronnen in meerdere vormen — Zarmigethusa, Zermizegethusa (Dio Cassius), Sarmazege (de anonieme Geograaf van Ravenna, 7e eeuw), Sarmategte (Tabula Peutingeriana) — een bewijs van een aanhoudend geografisch geheugen. Bovendien verwarden historici tot het begin van de 20e eeuw de Romeinse hoofdstad Ulpia Traiana met de Dacische hoofdstad, pas in 1880 stelde de historicus Grigore Tocilescu de identificatie voor van de ruïnes van Grădiștea Muncelului met de ware Sarmizegetusa, op basis van Griekse tekens gekrast op het Dacische metselwerk.

De wetenschappelijke herontdekking van de site behoort, paradoxaal genoeg, toe aan een ander keizerlijk tijdperk: dat van de Habsburgers. Aan het begin van de 19e eeuw trok het nieuws van de ontdekking van goudschatten door miejscelingen de aandacht van de Oostenrijkse administratie in Transsylvanië. In 1803–1804 organiseerde de procureur van het fiscale domein van Hunedoara, Paul Török, vertegenwoordiger van de Oostenrijkse Schatkist, de eerste officiële opgravingen — bijna tien maanden onderzoek die een vijfhoekige toren, tempelruïnes, een Romeins bad en keramische fragmenten met inscripties aan het licht brachten, waaronder het beroemde 'PER Sco Rilo'. Gedurende de 19e eeuw werd het onderzoek van de site overgenomen door een pleiade geleerden van het Oostenrijks-Hongaarse Rijk — Oostenrijkers, Hongaren en Saksen: Michael Ackner, Johann Neigebaur, de broers Friedrich en Heinrich Müller, Gabor Finály, Gábor en István Téglás, Anton Bögözi, Mihály Péchy, Franz von Pribila — terwijl Roemeense geleerden zich in de eerste plaats bezighielden met de kwestie van de Latijnse afkomst. Deze 'keizerlijke' fase van het onderzoek liet plannen, rapporten en gedeeltelijk vergeten ontdekkingen achter, pas vandaag herontdekt door hedendaagse archeologen. De 20e eeuw bracht systematisering: Vasile Pârvan, D.M. Teodorescu, Constantin Daicoviciu — die vanaf 1949 het meest omvangrijke onderzoeksproject leidde —, Hadrian Daicoviciu, Ion Horațiu Crișan en Ioan Glodariu legden de basis voor het moderne begrip van de site. Sinds 1995 bracht een nauwe samenwerking tussen het Instituut voor Oude Geschiedenis van de Universiteit van Keulen en het Nationaal Museum voor Transsylvaanse Geschiedenis in Cluj, samen met de Babeș-Bolyai Universiteit, Duitse methoden van proefboring-archeologie en geofysica naar de Orăștie-bergen. En sinds 2020 is het Europese project 'Hoofdstad van Dacia – Levend museum van het Europees cultureel erfgoed', gefinancierd via het RO-CULTURA Programma uit EEA Grants (Noorse fondsen) ter waarde van circa 2,7–3 miljoen euro, in partnerschap met de Mihai Eminescu Trust Foundation en de regio Møre og Romsdal in Noorwegen, begonnen met de meest omvangrijke restauratie in de recente geschiedenis van het monument: meer dan 700 meter enceinte-muur gereconstrueerd, digitalisering van de site, een lapidarium en een bezoekersschuilplaats. In 1999 werden de zes vestingen — Sarmizegetusa Regia, Costești-Cetățuie, Costești-Blidaru, Luncani-Piatra Roșie, Bănița en Căpâlna — tezamen inscribed in het UNESCO Werelderfgoed, als een uniek verdedigingssysteem in Europa.

Architectonisch meesterwerk en artistiek erfgoed

Systematische archeologische opgravingen hebben een ensemble van verbluffende complexiteit aan het licht gebracht, georganiseerd in drie functioneel onderscheiden zones: de vesting — de residentie van de koning, de hogepriester en de opperste rechter —, de heilige zone, met de monumentale heiligdommen, en de burgerlijke nederzetting, de grootste bekende habitat tot op heden in de Dacische wereld. Het hele complex strekt zich uit over een as van bijna zes kilometer, over de hellingen van de Grădiștei-heuvel, en omvat meer dan 250 kunstmatige terrassen — sommige recente topografische bronnen schatten bijna 400 hectare in de Oudheid geëgaliseerd terrein — waarvan slechts een klein deel tot op heden is onderzocht.

De vesting zelf verheft zich op de top, op 1.200 meter, en is omgeven door een enceinte-muur gebouwd volledig in de murus dacicus-techniek — een origineel architectonisch systeem, zonder tegenhanger in de antieke wereld, dat massieve steenblokken combineert met een vulling en een houten geraamte, wat de constructie een opmerkelijke weerstand en flexibiliteit verleent. De muren, 3,30 meter dik en 4–5 meter hoog, vormen een onregelmatige veelhoek — bijna een zeshoek met ongelijke zijden — met een maximale breedte van 152 meter, perfect aangepast aan de vorm van de rots. Binnen de enceinte, met een oppervlakte van meer dan een hectare (binnen een groter complex, de akropolis die circa 3 hectare bereikt), bevonden zich de residentie van de koning en de administratieve gebouwen. De technische innovatie van de Daciërs stopt hier niet: een ingenieus systeem van opvang, filtering en distributie van drinkwater — keramische leidingen, cisternen, kanalen — voorzag zowel de vesting als de burgerlijke wijken op de terrassen, en de Dacische elite beschikte over stromend water in woningen, een luxe bijna ondenkbaar voor het Europa van die tijd. De historicus Hadrian Daicoviciu benadrukte dat deze installaties 'opmerkelijke bekommernis om volksgezondheid' aantonen, en in een van de onderzochte woningen werd een waarachtig antiek medicijnkistje ontdekt: een bronzen pincet, een ijzeren scalpel, vijf aardewerken potjes voor het bewaren van medicinale substanties en een plaat van geperste vulkanische as, gebruikt als absorberend en helend middel. De Dacische priester-artsen kenden 42 medicinale planten met geneeskrachtige eigenschappen — hun lijst, met Dacische namen, werd doorgegeven door de Griekse arts Dioscorides —, beoefenden balneotherapie en waren in staat chirurgische ingrepen uit te voeren.

De heilige zone, gelegen op circa 100 meter ten oosten van de poort van de vesting en daarmee verbonden door een via sacra — een geplaveide weg met platen kalksteen, zandsteen en andesiet, wier segmenten zijn blootgelegd in de recente campagnes —, strekt zich uit over twee grote terrassen (de Xde en XIde) en, volgens de ontdekkingen van 2017–2021, ook over de IXde terras. Hier concentreert zich acht tempels — twee ronde en zes vierkante — wat van Sarmizegetusa een van de dichtstbijzijnde complexen van heilige architectuur in het antieke Europa maakt. De Grote Ronde Tempel — 'het heiligdom-kalender', zoals hij is bijgenaamd — domineert het ensemble: een gebouw met een diameter van bijna 30 meter, gebouwd uit drie concentrische cirkels — 104 andesietblokken aan de buitenkant, 180 andesietpilaren in het midden en, binnenin, 84 hoge houten pilaren van circa 3 meter, bekleed met terracotta-platen, plus een hoefijzervormige absis van 34 houten pilaren die de haard van het heilige vuur afbakenden. Vier symmetrische ingangen en een kegelvormig dak voltooiden de constructie, en de absis was gericht naar de zonsopgang van het wintersolstitium. De wiskundige indeling van de elementen — 180 pilaren gegroepeerd in 30 kolommen van elk 6, 52 plinten in vier rijen van elk 13 — heeft de fascinerende hypothese gevoed van een Dacische kalender: een jaar van 360 dagen verdeeld in 12 maanden van 30 dagen, elke maand in 5 perioden van 6 dagen, of, in de variant van de grote kalksteen tempel, een jaar van 364 dagen vertegenwoordigd door 4 seizoenen van elk 13 weken. Naast hem bevindt zich het beroemde 'Andesieten Zon' — een rond altaar ontdekt in 1958 en volledig blootgelegd in 1959, uitgehouwen met tien zonnestralen, symbool van het urano-zonne karakter van de Dacische religie. De grote kalksteen tempel, de oudste, dateert uit de tijd van Burebista en herbergde 60 houten kolommen op massieve kalksteen plinten, terwijl de vierkante andesiet tempels, met plinten van twee meter diameter, volgens de interpretaties van archeologen ruimtes waren van militaire inwijdingsrituelen — 'de tempel van de mens en het hol van de wolven', zoals de historicus Dinu Antonescu schreef. Een frappant kenmerk, dat ook vandaag nog verbaast: de grote Dacische heiligdommen hadden geen ander dak dan de hemel — open, hypaethrale ruimtes, waar de steen- en houten kolommen de hemel zelf inkaderden als een levende tempel.

De meest spectaculaire ontdekking van de afgelopen jaren — officieel aangekondigd in 2021 door de archeoloog Răzvan Mateescu, van het Nationaal Museum voor Transsylvaanse Geschiedenis en de Babeș-Bolyai Universiteit, coördinator van de opgraving — is de achtste tempel, geïdentificeerd op de IXde terras, na vijf opgravingscampagnes begonnen in 2017. Zijn plattegrond omvat 60 kalksteen bases geplaatst op vijf rijen van elk twaalf rijen, op een geschatte oppervlakte van 350 vierkante meter, en de fragmenten van beschilderd pleisterwerk gevonden in de brandlaag die het vorige gebouw vernietigde vertegenwoordigen een uitzonderlijke zeldzaamheid in de Dacische architectuur: 'Pleisterwerk, vooral beschilderd, is niet vaak aangetroffen — niet iedereen kon zich zoiets veroorloven', benadrukte Mateescu, suggererend dat ook de vorige fase een imposant gebouw was, vernietigd door een brand en vanaf de grond opnieuw opgebouwd.

De burgerlijke nederzetting, uitgestrekt over tientallen kunstmatige terrassen op de west- en oosthellingen van de heuvel, onthult een industriële en handelsstad van Europese proporties. Hier bevonden zich groepen woningen, ambachtelijke werkplaatsen, magazijnen, graanschuren en installaties voor de opvang en distributie van water. De meeste ontdekte werkplaatsen zijn van ijzersmeedkunst — op één enkele terras werden circa 1.000 kilogram ijzeren lupen gevonden, grondstof voor gereedschap en wapens —, maar ook keramische en glaswerkplaatsen zijn onderzocht. In 1988 werd in het oostelijke deel van de site, op de IVde terras, een munatelier ontdekt waarin de Daciërs Romeinse denarii imiteerden — een bewijs van de integratie van de Dacische economie in het Mediterrane handelssysteem —, met bronzen stempels bevestigd in ijzeren hulzen. Het inventaris van de ijzersmeedwerkplaatsen is indrukwekkend: circa 400 metalen artefacten — sikkels, zeisen, schoffels, harken, messen, ploegscharen, timmermansbijlen, maar ook wapens: kromme dolken (sicae), zwaarden, speerpunten, schilden. Het aardewerk van Sarmizegetusa maakt indruk door de elegantie van het tafelgerei, met zichtbare Mediterrane invloeden, en op talrijke fragmenten verschijnen grafische tekens — Griekse en Latijnse letters gekrast na het bakken — die een onverwacht niveau van geletterdheid suggereren. Op het grondgebied van de site zijn door de tijd heen talrijke sieraden, gouden munten van het type Koson met Griekse inscripties, gouden en zilveren voorwerpen gevonden die deel uitmaken van de beroemde Dacische Schat, vandaag grotendeels bewaard in het Nationaal Museum voor Roemeense Geschiedenis in Boekarest.

De architectuur en kunst van Sarmizegetusa passen in een breed Europees kader: de Daciërs behoren tot de noordelijke tak van de Thraciërs, en hun materiële beschaving — van de ceremoniële helmen van Ciumești of de IJzeren Poort tot de zilveren fibulae en fijne keramiek — draagt de stempel van de interacties met de Keltische wereld (de La Tène-cultuur), met de Griekse kolonies aan de kust van de Euxijnse Zee (Histria, Tomis, Callatis) en met het Scythische rijk. De ronde heiligdommen, met precieze astronomische oriëntaties naar de zonnewenden, hebben vergelijkingen opgeroepen met Stonehenge — een megalithisch monument eveneens inscribed in het UNESCO-erfgoed —, hoewel, in tegenstelling tot dit laatste, de Dacische tempels 'levende' constructies waren, van steen en hout, bestemd voor de ritus, niet alleen voor hemelse observatie. De murus dacicus-techniek, hoewel bepaalde affiniteiten vertoont met Hellenistische fortificatiemethoden (zichtbaar vooral bij Costești-Blidaru) en met die van de Kelten, blijft een originele innovatie, als zodanig erkend door het UNESCO-forum.

Legendes, persoonlijkheden en keerpunten

De figuur die de geschiedenis en het geheugen van Sarmizegetusa domineert is, zonder twijfel, koning Decebalus. Regerend tussen 87 en 106 n.Chr., slaagde hij erin het gefragmenteerde koninkrijk te herenigen en twee Romeinse militaire campagnes te weerstaan voor de definitieve val. Op een grote aardewerken vaas — circa 60 centimeter hoog en met een diameter van meer dan een meter — gevonden op de site, verschijnt een inscriptie in het Latijnse alfabet: 'DECEBALVS PER SCORILO', door geleerden geïnterpreteerd als 'Decebalus, zoon van Scorilo'. Scorilo (of Scorylo) was een Dacische koning vermeld door de Romeinse historicus Frontinus en door de Got Jordanes (onder de naam Coryllus, tussen Comosicus en Diurpaneus), die vier decennia zou hebben geregeerd in een periode van relatieve vrede, tot rond het jaar 70 n.Chr. Jordanes schreef in zijn Getica dat de Geten 'altijd superieur waren aan bijna alle barbaren en bijna gelijk aan de Grieken' — een waardeoordeel dat het Dacische koninkrijk op de culturele kaart van het antieke Europa plaatst. De dood van Decebalus, in de zomer van 106 n.Chr., nadat hij was achtervolgd door de Romeinse cavalerie door de bergen, markeert een keerpunt: door gevangenschap te weigeren, sneed de koning zijn keel door, en met hem eindigde het bestaan van het onafhankelijke Dacische koninkrijk.

Een andere legendarische persoonlijkheid is Zalmoxis (of Zalmoxian), de oppergod van de Daciërs, over wie Herodotus — de vader van de Europese geschiedschrijving — berichtte dat hij een Get zou zijn geweest, geboren op de Dacische landen, slaaf van Pythagoras op het eiland Samos, bevrijd en verrijkt met wijsheid van de grote Griekse filosoof en van de Egyptenaren, die hij zou hebben bezocht tijdens zijn reizen. Teruggekeerd onder de zijnen, zou Zalmoxis het geloof in de onsterfelijkheid van de ziel en de mysteriën van een monotheïstische religie hebben gebracht, met een enige, almachtige god, meester over hemel en aarde. Deze 'Pythagoreïsche leer' van Zalmoxis, gefilterd door de lens van de zonne-urano-zonne religie van de heiligdommen van Sarmizegetusa, illustreert hoe diep de Dacische wereld was verbonden met de grote spirituele stromingen van de Middellandse Zee — van het faraonische Egypte tot het klassieke Griekenland — en verklaart het prestige van het Dacische priesterschap, in staat om, naast de koning, de hele staat te verenigen.

De legendes van de plaats stoppen niet bij historische figuren. Het verhaal van de schat van Decebalus — de schat verborgen onder de bedding van de rivier Sargetia (de Strei van vandaag), onthuld door de verrader Bicilis — heeft eeuwen van zoektochten gevoed. Aan het einde van de 18e eeuw wekte het nieuws dat dorpelingen gouden munten tussen de ruïnes vonden de 'goudkoorts' in Habsburgs Transsylvanië en leidde tot de eerste officiële opgravingen. Twee eeuwen later, na 1990, wekte de ontdekking van schatten door archeologische stroperen — de Schat van Fagii lui Bodea (1996, circa 3.000–4.000 gouden staters, 25–34 kg), de schat van 3.600 Lysimachus-munten van Șesu Căprăreței (1998, 30,6 kg), die van Dealu Muncelului (2007, 10,2 kg) — een waar modern 'El Dorado' in de Șureanu-bergen, in totaal circa 87–97 kilogram goud gedeeltelijk teruggewonnen door de autoriteiten. Het meest spectaculaire episode blijft dat van de Dacische gouden armbanden: 24 spiraalvormige armbanden van 24-karaats goud, sommige meer dan een kilogram wegend, met uiteinden in de vorm van een wolvenkop — het symbool van de Dacische adel en, waarschijnlijk, het beperkte voorrecht van de koninklijke familie als priesters. Dertien ervan (plus een veertiende, van 1,2 kg) werden door de Roemeense staat teruggewonnen tussen 2007 en 2011, nadat ze illegaal het land waren uitgesmokkeld en verhandeld op de zwarte markt van antiquiteiten — een verhaal dat de rust van de berg blijft verstoren en dat, helaas, ook de fragiliteit van het erfgoed tegenover archeologische stroperij toont.

Ook de naam van de vesting ontsnapt niet aan het mysterie. Sarmizegetusa — in het Grieks Zarmizegethoúsa — is tot ons gekomen via talrijke varianten (Zarmigethusa bij Ptolemaeus, Zermizegethusa bij Dio Cassius, Sarmazege bij de Geograaf van Ravenna), en de etymologie ervan blijft omstreden. De meest geciteerde hypothese, geformuleerd door de taalkundige Ioan I. Russu, ziet in de naam de samenstelling van zermi ('rots, hoogte') en zeget ('palisade, vesting', van het Indo-Europees gegh-, 'tak, paal'), resulterend in de betekenis 'Vesting op de rots' of 'Hoge Vesting'. Andere hypothesen stellen 'de stad van de warme rivier' voor (van zarmi, 'warm', en de naam van de rivier Sargetia), 'het centrum waar de ruiters-boogschutters samenkomen' of 'het paleis dat het leven van de wereld verlicht' — deze laatste brengt zaryma ('paleis', cf. Sanskriet harmya) dichter bij zegeth ('de levende wereld'). Een oudere theorie, 'hoofdstad van de Sarmaten en de Geten' (sarmis et getusa), werd verworpen door Vasile Pârvan, die aantoonde dat de Sarmaten pas na Trajanus het Getische gebied waren binnengedrongen, en de naam van de hoofdstad was veel ouder. Het feit dat het toponiem Grădiștea — een oud Roemeens woord voor 'vesting' — door de boeren van de plaats gedurende twee millennia is bewaard, is op zichzelf een wonder van het volksgeheugen: de herders van het dorp aan de voet van de berg hebben, van mond tot mond, de naam van de verdwenen hoofdstad bewaard.

Onder de keerpunten van de Europese geschiedenis die deze plaats herbergt, bevinden zich ook de oorlog met Domitianus (87–89 n.Chr.), toen Dacia een cliëntreino van Rome werd, en de terugtrekking van Aurelianus in 271 n.Chr., die de grens van het rijk naar de Donau verplaatste, maar een geromaniseerd Dacia achterliet, de culturele matrix van het toekomstige Roemenië. Tussen deze mijlpalen was Sarmizegetusa getuige van de geboorte van de provincie Dacia en van een cultureel-religieuze synthese die het rijk zelf zou overleven.

Praktische bezoekersgids en de ervaring van de hedendaagse toerist

Hoe te bereiken. De archeologische site Sarmizegetusa Regia (code LMI HD-I-s-A-03190) bevindt zich op ongeveer 15–20 kilometer van de stad Orăștie en op circa 40 kilometer van Deva, de hoofdstad van het district Hunedoara. De meest gebruikte autoroute vertrekt vanuit Orăștie en volgt de asfaltweg Orăștie – Beriu – Orăștioara de Sus – Costești – Grădiștea de Munte, over een totale afstand van circa 35–40 kilometer, waarvan de laatste kilometers door de smalle vallei van de Grădiștea. Een aménagée openbare parkeerplaats bevindt zich op enkele honderden meters van de ingang van de vesting, en van daaruit kunnen de bezoekpaden — twee thematische circuits — worden afgelegd in ongeveer 1,5–2 uur. Voor liefhebbers van wandeltochten bestaat er ook een gemarkeerd bergpad met rood kruis, met vertrek vanuit het dorp Costești, dat door beukenbos de top van de Grădiștei beklimt tot aan de ruïnes en verder gaat naar de top van de Godeanu (1.656 m). Afstanden tot andere stedelijke centra: Sibiu circa 80 km, Cluj-Napoca circa 150 km, Boekarest circa 350 km.

Programma en tarieven 2026. De site wordt beheerd door het Museum van de Dacische en Romeinse Beschaving (MCDR) in Deva, via de Dienst voor het Beheer van de Dacische Vestingen in de Orăștie-bergen, binnen de Districtsraad Hunedoara. Het standaard bezoekprogramma is als volgt: in de periode 1 mei – 30 september, dagelijks tussen 09:00 en 20:00 uur; in de perioden 1 maart – 30 april en 1 oktober – 30 november, dagelijks tussen 09:00 en 18:00 uur; in de periode 1 december – eind februari, tussen 10:00 en 15:00 uur, alleen als de weersomstandigheden het toelaten. Speciale aandacht voor het najaar 2026: vanaf 25 september en gedurende de maand oktober 2026 is de site alleen op zaterdag en zondag geopend (09:00–20:00 in september, 09:00–18:00 in oktober), van maandag tot vrijdag gesloten vanwege restauratie- en conserveringswerkzaamheden op de Xde Terras, in het kader van het project 'Hoofdstad van Dacia – Levend museum van het Europees cultureel erfgoed'. De officiële tarieven voor het boekjaar 2026 (volgens Besluit van de Districtsraad Hunedoara nr. 310/2025) zijn: 30 lei voor volwassenen, 10 lei voor scholieren, studenten en gepensioneerden, gratis voor personen met ernstige en zware handicaps samen met begeleider; audiogids is beschikbaar in het Roemeens, Engels, Frans, Duits en Hongaars tegen 30 lei per apparaat (90 minuten); gespecialiseerde rondleiding voor groepen van maximaal 30 personen kost 100 lei in het Roemeens en 150 lei in het Engels; jaarabonnementen zijn 200 lei (volwassenen), 300 lei (gezin) en 100 lei (scholieren/studenten/gepensioneerden), en een los ticket van 150 lei (volwassenen) geeft toegang gedurende 7 dagen tot alle MCDR-objecten. Er is ook een fototaks (15 lei natuurlijke personen) en een commerciële filmtaks (300 lei/uur). Actuele informatie kan worden verkregen op telefoonnummer 0254 216 750 of +40 722 360 626 (Dienst Beheer Dacische Vestingen), op de website mcdr.ro en op de officiële Facebook-pagina 'Sarmizegetusa Regia'.

Wat u zult zien. De route door de vesting onthult in de eerste plaats de massieve enceinte-muur in murus dacicus-techniek — de indrukwekkende sporen van de imposante fortificatie die het plateau omringt — en de ruïnes van de constructies binnen deze. De geplaveide weg van de 'via sacra' leidt vervolgens naar de heilige zone, waar op de Xde en XIde terrassen de fundamenten en plinten van de tempels oprijzen: de Grote Ronde Tempel met zijn stenen 'kalender', de 'Zon van andesiet' met zijn tien stralen, de grote kalksteen tempel van Burebista en de vierkante andesiet tempels, met hun regelmatige rijen kolomvoeten. In de buurt, op de route tussen de westpoort en de zuidpoort, bevindt zich de zone van het voormalige munatelier ontdekt in 1988. Voorbij de te bezoeken enceinte, naar het westen, strekt zich — nog grotendeels ononderzoek en bedekt met vegetatie — de uitgestrekte burgerlijke nederzetting uit, met de sporen van terrassen, wegen en waterinstallaties, een hele slapende stad onder het bos. Meer dan 67.000 toeristen bezoeken jaarlijks de vesting, en het lopende restauratieproject belooft in de komende jaren een 'levend museum' met digitale reconstructies, tentoonstellingen en moderne infrastructuur, terwijl het wilde en contemplatieve karakter van de plaats behouden blijft.

In de omgeving. Het bezoek aan Sarmizegetusa Regia wordt op natuurlijke wijze aangevuld met de andere vijf Dacische vestingen van het UNESCO-erfgoed — Costești-Cetățuie en Costești-Blidaru, op slechts enkele kilometers, beschouwd als een van de meest indrukwekkende fortificaties van het verdedigingssysteem (Blidaru is de best gearticuleerde, met zichtbare Hellenistische elementen), Luncani-Piatra Roșie, spectaculair gelegen op een bijna ontoegankelijke rots, Bănița en Căpâlna —, met Ulpia Traiana Sarmizegetusa in Hațeg (de Romeinse hoofdstad van Dacia, met het archeologisch museum en het gerestaureerde Romeinse amfitheater, gelegen op circa 40 kilometer), met de stad Deva en haar middeleeuwse vesting, met het UNESCO Internationaal Geopark Land van Hațeg — het enige dinosaurusgeopark van Roemenië — en met het Nationaal Park Retezat, aan de voet waarvan een deel van de natuurlijke en menselijke geschiedenis van deze regio zich afspeelt. Voor de Europese reiziger biedt de zone zo een compleet circuit: van de heilige en militaire hoofdstad van de Daciërs, naar de Romeinse hoofdstad van de provincie, van de stenen tempels naar het amfitheater van Ulpia Traiana, van het goud van Decebalus naar het Latijnse erfgoed van Transsylvanië.

Praktische tips. De hoogte van 1.200 meter brengt strenge winters en koele zomers met zich mee: zelfs in augustus kan de temperatuur op de top 10–15 graden lager zijn dan in de vlakte, en de mist kan de ruïnes onverwachts omhullen. Bergschoenen zijn verplicht, en een extra laag kleding is welkom. Respecteer de site: klim niet op de muren, neem geen stenen of fragmenten 'als souvenir' — elke steen is een archeologisch document —, en fotograferen met een drone vereist speciale vergunning. Het beste licht voor foto's is vroeg in de ochtend of tegen zonsondergang, wanneer de andesieten zon letterlijk straalt, en bij de zonnewenden, wanneer de schaduwen van de pilaren zich uitlijnen met de heilige markeringen, krijgt de plaats een bijna magische lading — dezelfde die, twee millennia geleden, de Dacische priesters voelden in de verloren hoofdstad van Oost-Europa.