Ulpia Traiana Sarmizegetusa

Inleidende betovering en universele waarde

In het hart van de Hațeg-depressie, op een hoogte van 531 meter, onder de majestueuze blik van het Retezat-gebergte en binnen de verdedigingslinie van het Poiana Ruscă-massief, ontvouwt zich een verhaal dat spreekt over de ontmoeting tussen beschavingen en over de imperiale ambitie van Rome om een barbaars territorium te transformeren in het administratieve centrum van een provincie. Ulpia Traiana Sarmizegetusa is niet zomaar een archeologische ruïne, maar een stille getuige van het meest ambitieuze romaniseringsproject in heel Oost-Europa, een plek waar keizerlijke wegen samenkwamen met inheemse spiritualiteit, en waar de legioenen van Trajanus niet alleen stenen muren achterlieten, maar de fundamenten van een nieuwe culturele identiteit. Deze site vertegenwoordigt een essentieel hoofdstuk in het grote verhaal van Europa, als hoofdstad van de provincie Dacia Felix, het territorium veroverd door keizer Trajanus na de Dacische oorlogen van 101-106 n.Chr., een gebeurtenis die de politieke kaart van het continent herdefinieerde en het goud van Transsylvanië naar de schatkist van Rome bracht. Voor de hedendaagse reiziger betekent het betreden van de antieke plaveisel van deze stad een reis terug in de tijd naar de 2e eeuw, toen hier het leven pulseerde van een metropool met meer dan 20.000 inwoners, verbonden door keizerlijke wegen met de wereldhoofdstad aan de Tiber en met de andere grote stedelijke centra van het keizerrijk, van Lugdunum in Gallië tot Antiochië in Syrië.

Historische wortels en grote Europese connecties

De geschiedenis van Ulpia Traiana is onlosmakelijk verbonden met de agressieve expansie van het Romeinse Rijk onder de Flavische dynastie en met het militaire beleid van Trajanus, die, nadat hij de Rijngrens had geconsolideerd en de Parthen in het Oosten had verslagen, zijn blik richtte op de rijkdommen van Dacië. Na de verovering van de Dacische hoofdstad Sarmizegetusa Regia in de Orăștie-gebergte in 106 n.Chr. en de dood van koning Decebalus, werd de provincie Dacië administratief georganiseerd, en rond de jaren 108-110 n.Chr. stichtte gouverneur Decimus Terentius Scaurianus, op ongeveer 40 kilometer van de oude koninklijke hoofdstad, een kolonie bestemd voor veteranen van de legioenen. Aanvankelijk Colonia Ulpia Traiana Augusta Dacica genoemd, naar de familienaam van Trajanus (Marcus Ulpius Traianus) en zijn titel Augustus, kreeg de nederzetting later, onder keizer Hadrianus, de aanvullende naam Sarmizegetusa, waarbij het de spirituele naam van de veroverde plaats overnam, in een symbolisch gebaar van verzoening tussen veroveraars en overwonnenen. Deze stichtingsdaad past in de bredere context van het keizerlijke kolonisatiebeleid, vergelijkbaar met dat toegepast in Gallië, Brittannië of de Donau-provincies, waar Romeinse veteranen de pijlers werden van een nieuwe administratieve en culturele orde.

Onder de heerschappij van Alexander Severus (222-235 n.Chr.), de laatste vertegenwoordiger van de Severische dynastie, kreeg de stad de status van metropolis en herbergde het het Concilium III Daciarum, de vergadering van vertegenwoordigers van de drie Dacische provincies (Dacia Porolissensis, Dacia Apulensis en Dacia Malvensis), een orgaan dat zijn zetel ook alternerend had in Apulum (Alba Iulia), maar dat hier, in Sarmizegetusa, cruciale momenten van het keizerlijke politieke leven markeerde, zoals de onderwerping aan Gordianus III in 241 n.Chr. Deze gebeurtenissen plaatsen Ulpia Traiana in een Europees netwerk van provinciale centra, naast Carnuntum aan de Donau, Virunum in Noricum of Aquincum in Pannonië, allemaal essentiële knooppunten van de keizerlijke administratie. Bovendien bevond de stad zich op een strategische keizerlijke weg die van de Donau kwam en verder naar het noorden liep tot Porolissum (Moigrad), als onderdeel van het communicatiesysteem dat Rome verbond met de noordgrens van het keizerrijk, vergelijkbaar met de Via Claudia Augusta of de wegen die het Iberisch Schiereiland doorkruisten.

De periode van rust en bloei duurde tot de 3e eeuw, toen de crisis van het keizerrijk en de druk van migrerende volkeren de weerstand van de provincie op de proef stelden. In 117-118 n.Chr. werd een opstand van de Sarmaten, een Iraans volk afkomstig uit de Euraziatische steppen en aanwezig zowel in Dacië als in Pannonië of rond de Zwarte Zee, wreed onderdrukt door Quintus Marcius Turbo, een specialist in het neerslaan van opstanden gestuurd door Hadrianus, een daad die werd gevierd door de oprichting van een monument ter ere van de keizer in 118 n.Chr. en door een dankinscriptie voor Turbo in 119 n.Chr. Vanaf 166 n.Chr. schudden de invallen van de Marcomannen en de vrije Daciërs uit het noorden de provincie, en keizer Marcus Aurelius, de filosoof op de troon, was genoodzaakt persoonlijk tussenbeide te komen om de hoofdstad te redden, een moment vereeuwigd in een inscriptie uit rond 172 n.Chr. Deze conflicten weerspiegelen de situatie aan andere grenzen van het keizerrijk, van de Marcomannische oorlogen aan de Donau tot de conflicten met de Parthen in het oosten.

Het ultieme keerpunt kwam tijdens keizer Aurelianus (270-275 n.Chr.), toen deze, geconfronteerd met de economische crisis en de onmogelijkheid om de hele provincie te verdedigen, besloot de Romeinse administratie en het leger terug te trekken naar het zuiden van de Donau, een gebeurtenis vergelijkbaar met het verlaten van Brittannië door Honorius in de 5e eeuw of het verlies van de Gallische provincies. Hoewel de elite en de ambtenaren de stad verlieten, bleef het merendeel van de bevolking, waardoor Ulpia Traiana veranderde in een verkleind stedelijk centrum, waarvan het leven voortduurde tot de Hunnen-invasies en de dood van Attila, toen de uiteindelijke chaos van de volksverhuizingen een einde maakte aan het georganiseerde bestaan van de nederzetting. Zo worden de ruïnes van Sarmizegetusa een symbool van de overgang van de Oudheid naar de Middeleeuwen in Zuidoost-Europa, een getuige van de manier waarop de Romeinse beschaving overleefde, transformeerde, in de territoria ten oosten van de Karpaten.

Architectonisch meesterwerk en artistiek erfgoed

Het stedenbouwkundige plan van Ulpia Traiana weerspiegelt de evolutie van militaire kampement naar burgerlijke stad, uitgaande van een vierhoek met afgeronde zijden, met een oppervlakte van 32,4 hectare, met een lengte van 600 meter en een breedte van 540 meter, omgeven door een verdedigingsmuur gebouwd uit massieve gehakte steenblokken, 4-5 meter hoog en voorzien van kantelen. Dit verdedigingssysteem werd aangevuld met vijf terrassen op een oppervlakte van bijna 30.000 vierkante meter, een bouwtechniek specifiek voor de Romeinse militaire ingenieurskunst, vergelijkbaar met de fortificaties aan de Germaanse of Britse limes. De hoofdstraten, Via Principalis en Via Praetoria, kruisten elkaar in het centrum van de stad ter hoogte van het forum, en organiseerden de ruimte volgens de gevestigde Romeinse stedenbouwkundige canons, van Rome zelf tot de nieuwe steden in Africa Proconsularis of in Syrië.

Het meest imposante bouwwerk dat het archeologische landschap domineert is het amfitheater, opgericht in de eerste helft van de 2e eeuw n.Chr., met een capaciteit van ongeveer 5.000 toeschouwers. Dit herbergde gladiatorengevechten, wilde-dierenjachten (venationes) en theatervoorstellingen, en was uitgerust met een complexe infrastructuur, inclusief een ondergrondse kamer waaruit een marmeren plaat gewijd aan de godin Nemesis werd gerecupereerd door C. Valerius Maximus pecurarius, leverancier van dieren voor de voorstellingen. De architectuur van dit gebouw, met de stenen banken gereserveerd voor de elite in de onderste zone en die van hout voor het grote publiek in het bovenste deel, weerspiegelt de Romeinse sociale hiërarchie en past in de traditie van de grote amfitheaters in het keizerrijk, van het Colosseum in Rome tot die in Arles of Nîmes in het zuiden van Gallië. In de directe nabijheid verheft zich de tempel van de godin Nemesis, vereerd door gladiatoren, waarvan de kapitelen van zuilen en reliëfplaten, die de godin met de weegschaal, de griffioen en het wiel afbeelden, vandaag bewaard blijven in het Archeologisch Museum, getuigen van een religieus syncretisme specifiek voor de oostelijke provincies.

Het religieuze complex van de stad onthult een indrukwekkend palet van geloven die op een karakteristieke manier coexisteerden in de kosmopolitische Romeinse wereld. Naast de officiële Romeinse cultussen zoals de Grote Tempel, het Capitool of het heiligdom van Liber Pater, bevonden zich tempels gewijd aan de goden Aesculapius en Hygia, beschermers van de gezondheid, een tempel van Mithra, de Perzische god populair onder het Romeinse leger in het hele keizerrijk, van Brittannië tot Syrië, en zelfs een tempel van de Palmyrische goden, die de handelaren en kooplieden uit het Syrische Palmyra vertegenwoordigden, bewijs van de handelsbetrekkingen met het Oosten. De aanwezigheid van de tempel van Silvanus, de god van de bossen, en van het heiligdom van de goden Domnus en Domna, lokale godheden overgenomen in het Romeinse pantheon, illustreert het proces van interpretatio Romana waardoor inheemse Dacische geloven werden geassimileerd in de keizerlijke cultus.

In het administratieve centrum van de stad bevindt zich het Paleis van de Augustales (Aedes Augustalium), de zetel van het priesterlijke korps dat zich bezighield met de keizerlijke cultus en de organisatie van openbare feesten, inclusief die van 3 januari gewijd aan de keizer. Dit imposante gebouw, met een centrale binnenplaats verdeeld in tweeën en geflankeerd door twee basilieken, herbergde in het midden een altaar gewijd aan de keizerlijke cultus, en in de kelder een kluis voor het bewaren van waardevolle cultusvoorwerpen. De hier ontdekte inscripties, zoals die betreffende de schenking van de raadslid Antonius Super of de stichters Marcus Procilius Iulianus en Marcus Procilius Regulus, bieden waardevolle informatie over de lokale elite en over de manier waarop de provinciale aristocratie haar loyaliteit aan Rome betuigde. Daarnaast illustreren de twee fora, Forum Vetus (het Forum van Trajanus) en Forum Novum, met de woonblokken gelegen ten westen hiervan, de opeenvolgende stedelijke ontwikkeling van de stad, van de initiële militaire kern tot het rijpe burgerlijke centrum. Het Horreum, een groot graanpakhuis, en de zetel van de financiële procurator van Dacia Apulensis (Praetorum procuratoris) completeren het beeld van een stad met complexe economische en administratieve functies, terwijl de oostelijke necropool informatie biedt over de begrafenispraktijken en de demografische structuur van de gemeenschap.

Legendes, persoonlijkheden en keerpunten

Het verhaal van Ulpia Traiana is bevolkt met keizerlijke figuren die het lot van Europa eeuwenlang hebben bepaald. Keizer Trajanus, degene die het keizerrijk uitbreidde tot zijn grootste omvang, van Brittannië tot Mesopotamië, is aanwezig door de naam van de stad en door zijn ambitie om Dacië te integreren in het lichaam van de Romeinse beschaving. Zijn opvolger, Hadrianus, de onvermoeibare reiziger die alle provincies van het keizerrijk doorkruiste, was degene die de stad de volledige naam Sarmizegetusa gaf, waarbij hij de lokale identiteit erkende, en het was ook hij die Quintus Marcius Turbo stuurde om de Sarmatische opstand van 117-118 n.Chr. neer te slaan, een episode die herinnert aan het neerslaan van opstanden in Judea of in Brittannië onder dezelfde keizer.

Marcus Aurelius, de stoïcijnse filosoof op de troon, verschijnt in de geschiedenis van de stad als haar redder voor de barbaarse invasie van 166 n.Chr., toen Marcomannen en vrije Daciërs tot in het hart van de provincie doordrongen, en de inscriptie opgericht ter ere van hem in 172 n.Chr. spreekt over het dubbele gevaar van externe invasie en interne opstand. Caracalla, die het Romeinse burgerschap uitbreidde tot alle vrije inwoners van het keizerrijk door het Edict Constitutio Antoniniana van 212 n.Chr., is aanwezig in Dacië in 213 n.Chr., waarbij hij drie inscripties in Sarmizegetusa achterliet die zijn aanwezigheid in de provincie attesteerden die hij als integraal onderdeel van het keizerrijk beschouwde. Alexander Severus, de laatste Severus, verleende de stad de titel van metropolis in de periode 222-235 n.Chr., verhief haar tot de rang van volwaardige provinciale hoofdstad en richtte hier het Concilium III Daciarum op, een provinciaal parlement dat vertegenwoordigers uit de hele regio verzamelde.

Onder de lokale militaire persoonlijkheden onderscheidt zich Quintus Marcius Turbo, de gezant van Hadrianus, wiens efficiëntie in het neerslaan van opstanden hem de erkenning van de stad bracht door een inscriptie uit 119 n.Chr., herinnerend aan andere Romeinse generaals zoals Agricola in Brittannië of Corbulo in Germanië. Later, in de 3e eeuw, kwam de procurator F. Aelius Hammonius iunior (247-249 n.Chr.) als overwinnaar tevoorschijn tegen de Carpen, een Germaans volk dat naar het zuiden migreerde, en de stad richtte een standbeeld op voor Iulius Philippus (Philippus de Arabier) met de inscriptie "onze goddelijke heer", wat de devotie jegens keizers onderstreepte, zelfs in tijden van crisis. Keizer Decius, gevierd in 250 n.Chr. als "restitutor Daciarum" omdat hij de provincie verdedigde tegen Goten en Carpen, en Gallienus, tijdens wiens heerschappij (253-268) de geldcirculatie daalde door de economische crisis, markeren de laatste decennia van de Romeinse administratie voor de Aureliaanse terugtrekking.

De legendes van de plaats verweven zich met de archeologische werkelijkheid: men zegt dat na de terugtrekking van Aurelianus de overgebleven inwoners zich terugtrokken in het amfitheater, het transformerend in een geïmproviseerde vesting, overlevend in een wereld die om hen heen instortte tot de komst van de Hunnen. Dit verhaal van weerstand, van een gemeenschap die bleef leven in de schaduw van de keizerlijke muren nadat de legioenen waren vertrokken, weerspiegelt het lot van vele grenssteden in Europa, van de Britse tot die in Noord-Afrika, en geeft een diepe menselijke dimensie aan de stenen ruïnes.

Praktische bezoekersgids en de ervaring van de hedendaagse toerist

Voor de hedendaagse reiziger die het grondgebied van Roemenië betreedt op zoek naar de Europese wortels van de beschaving, vertegenwoordigt het bezoek aan Ulpia Traiana Sarmizegetusa een essentiële ervaring, een pelgrimstocht naar de bronnen van een gemeenschappelijke continentale identiteit. Het archeologische complex, ingeschreven in de Lijst van Historische Monumenten met code LMI HD-I-s-A-03205, bevindt zich in de plaats Sarmizegetusa in het district Hunedoara, in de historische regio Transsylvanië, op ongeveer 40 kilometer van de stad Hunedoara en op slechts 8 kilometer van de Tapae-pas, in de oudheid bekend als de "IJzeren Poorten van Transsylvanië", een strategische kloof die Banat met Transsylvanië verbond en die, samen met de Olt-kloof in het zuiden, een natuurlijk verdedigingssysteem vormde.

De toegang tot de site loopt via de weg die Hațeg met Petroșani verbindt, in een vlakte-landschap omlijst door de silhouetten van het Retezat-gebergte in het zuiden en Poiana Ruscă in het noorden, een panorama dat de bezoeker laat begrijpen waarom de Romeinen deze plaats voor hun provinciale hoofdstad kozen: het terrein was vruchtbaar, natuurlijk beschermd door bergen, en gelegen op de handelsroute die van de Donau kwam. Bij de ingang van het archeologische terrein wordt de eerste indruk gegeven door de massieve ruïnes van het amfitheater, waarvan de stenen muren, gebouwd uit massieve blokken en mortel, bijna twee millennia standhouden, en een overweldigend perspectief bieden op de arena waar ooit de bloedige voorstellingen van de antieke wereld plaatsvonden. De wandeling door de voormalige metropool stelt de bezoeker in staat om in de voetsporen van de geplaveide straten te treden, de fundamenten van de tempels gewijd aan de goden Nemesis, Liber Pater of Mithra te zien, de ruïnes van het Paleis van de Augustales met zijn centrale binnenplaats te bewonderen en zich het gewoel van het forum voor te stellen, waar zaken werden gedaan, recht werd gesproken en de keizerlijke cultus werd gevierd.

In de directe nabijheid van het archeologische complex bevindt zich het Archeologisch Museum Sarmizegetusa, opgericht in 1924, dat een indrukwekkende collectie artefacten herbergt die zijn ontdekt tijdens systematische onderzoeken: gebeeldhouwde kapitelen, inscripties op marmer en steen die de aanwezigheid van de keizers Hadrianus, Marcus Aurelius of Caracalla attesteren, fragmenten van zuilen, keramiek, munten en voorwerpen van dagelijks gebruik die de atmosfeer van het leven van twee millennia geleden oproepen. Onder de topstukken bevinden zich de marmeren plaat gewijd aan de godin Nemesis door de dierenleverancier Valerius Maximus en de architectonische elementen afkomstig van de tempel van deze godheid, evenals de inscripties die de namen van stichters en lokale dignitarissen vermelden.

Voor een complete ervaring wordt aanbevolen het bezoek aan Ulpia Traiana Sarmizegetusa te combineren met dat aan Sarmizegetusa Regia, de spirituele en militaire hoofdstad van het Dacische koninkrijk, gelegen in het Orăștie-gebergte op een hoogte van 1.200 meter en opgenomen in het UNESCO Werelderfgoed, wat zo een compleet beeld biedt van de confrontatie en fusie tussen de twee beschavingen. Informatie over de toegangsprijzen en het bezoekprogramma is beschikbaar aan de kassa van de site, en lokale gidsen kunnen gedetailleerde uitleg geven over de historische context en over de recente archeologische ontdekkingen, aangezien een groot deel van het oppervlak van de antieke stad nog niet is opgegraven, en mysteries bewaart voor toekomstige generaties onderzoekers.

De reiziger die hier aankomt, of hij nu historicus, archeoloog of simpelweg zoeker naar schoonheid is, bevindt zich voor een levende les over de universaliteit van de menselijke cultuur en over de manier waarop keizerrijken, of het nu Romeinse, Habsburgse of Ottomaanse zijn, het landschap van Europa hebben gevormd. Ulpia Traiana Sarmizegetusa is niet zomaar een stel ruïnes, maar een open dialoog tussen verleden en heden, een plek waar Europa zijn gemeenschappelijke wortels terugvindt, en de antieke stenen worden stille getuigen van een beschaving die continenten en volkeren verenigde onder het teken van de wet, de orde en de cultuur.