Kościół obronny w Prejmer (Tartlau)

Twierdza wiary na krańcu Europy

Około piętnastu kilometrów na północny wschód od Braszowa, tam gdzie droga prowadząca w dół do Wołoszczyzny (DN 10, dawna droga europejska E 574) przecina Burzenland, nad rzeką Olt, wznosi się jedno z najbardziej imponujących dzieł średniowiecznej Europy: Kościół obronny w Prejmer, znany dawnym mieszkańcom jako Tartlau, a Węgrom jako Prázsmár. Jest to największy kościół obronny w południowo-wschodniej Europie i, według konsensusu historyków, najlepiej zachowany i najsilniejszy średniowieczny kościół-twierdza na wschodzie kontynentu. W 1999 roku zespół został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako część rozszerzenia obiektu „Wioski z kościołami obronnymi w Transylwanii", a zielony przewodnik Michelin przyznał mu trzy gwiazdki – najwyższe wyróżnienie, „które samo uzasadnia podróż", jedyny obiekt w Rumunii tak uhonorowany. Dla europejskiego podróżnika Prejmer nie jest zwykłą ciekawostką architektoniczną, lecz zasadniczym rozdziałem własnej historii: miejscem, w którym przez pięć wieków wiejska społeczność broniła, kamień po kamieniu, jednej z bram chrześcijaństwa przeciwko światu osmańskiemu.

Historyczne korzenie i wielkie europejskie powiązania

Od bizantyńskiego krzyża greckiego do rycerzy krzyżackich

Historia zaczyna się około roku 1211, gdy król Węgier Andrzej II – ten sam monarcha z dynastii Arpadów, który w 1222 roku wyda najstarszą „konstytucję" Węgier, Złotą Bullę, a w 1224 roku potwierdzi przywileje przyznane Sasom siedmiogrodzkim przez Diploma Andreanum – wspomina w dokumencie skierowanym do rycerzy krzyżackich nazwę rzeki Târlung i przyznaje im prawa do rozległego terytorium w Burzenlandzie, nazywanego przez niemieckich kolonistów Burzenland. Rycerze krzyżaccy – ten sam zakon wojskowy, który w tej samej epoce budował swoje państwo w Prusach, z zamkiem Marienburg (Malbork, dziś w Polsce, również obiekt UNESCO) – rozpoczynają w 1218 roku budowę kościoła poświęconego Świętemu Krzyżowi. Ich innowacja architektoniczna jest zdumiewająca: plan w kształcie krzyża greckiego, z absydami zakończonymi sześciobokiem, typ planu zapożyczony z tradycji bizantyńskiej i z architektury kościołów Jerozolimy, spotykany w Transylwanii tylko tutaj, z nielicznymi analogiami w północno-wschodnich Niemczech. Kościół został wzniesiony na podstawie dawnej bazyliki romańskiej z XII wieku, z czasów starszej osady, pochodzenia słowiańskiego, zwanej Dacia.

W 1225 roku Andrzej II wypędza krzyżaków, obawiając się ich ambicji niepodległościowych, a w 1240 roku, na mocy darowizny króla Beli IV, kościół i majątek przechodzą w posiadanie opactwa cystersów w Cârța (Kerz), których mnisi prowadzą budowę do końca.

Cystersi, gotyk burgundzki i europejskie powiązania

Zakon cystersów, narodzony w Cîteaux w Burgundii, we Francji, był wielkim nosicielem wczesnego gotyku w Europie XIII wieku. Mnisi z Cârța wprowadzili do Transylwanii ten „gotyk burgundzki", a kościół w Prejmer jest stylistycznie spokrewniony z kościołem klasztornym w Cârța i z kościołem św. Bartłomieja w Braszowie, oba wzniesione po połowie XIII wieku – historycy sztuki datują Prejmer na drugą trzecią tego wieku. Wokół kościoła rozwinęła się najbardziej wysunięta na wschód osada Sasów siedmiogrodzkich, kolonistów sprowadzonych przez królów Węgier począwszy od XII wieku, przybyłych z Flandrii, z doliny Mozeli i z doliny Renu, w wielkim ruchu kolonizacji niemieckiej na wschód (Ostsiedlung). Kościół w Prejmer stoi zatem na skrzyżowaniu europejskich tradycji: bizantyńska forma planu, francuski gotyk cystersów, niemieckie rzemiosło Sasów – materialna mapa średniowiecznej Europy w jednym budynku.

Zygmunt Luksemburski i granica chrześcijaństwa

Po niszczycielskiej inwazji mongolskiej z lat 1241–1242 – która zmiecie z powierzchni ziemi także Braszów (Keresd, Corona), po wielkiej klęsce Węgrów pod Mohi – a zwłaszcza po pierwszej wielkiej inwazji osmańskiej z 1421 roku, przybyłej przez przełęcz Buzău, rola strategiczna Prejmer stała się oczywista: była pierwszą miejscowością, która przyjmowała uderzenia armii wkraczających do Transylwanii. Król Zygmunt Luksemburski – król Węgier, król Czech, przyszły cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego, organizator krucjaty przeciwko Osmanom zakończonej klęską pod Nikopolis w 1396 roku, fundator soboru w Konstancji – zarządził budowę systemu obronnego w Burzenlandzie. Kontekst europejski był taki, jakim była Europa zamknięta w sobie, pod presją ekspansji osmańskiej po upadku Konstantynopola w 1453 roku: chrześcijańskie królestwa Węgier, Polski i Księstw Wołoskich funkcjonowały jako państwa buforowe. W 1395 roku Zygmunt podpisał w Braszowie traktat sojuszniczy z Mirczą Starym z Wołoszczyzny przeciwko Porty. A od 1427 roku wokół kościoła w Prejmer wznoszono wielkie mury obronne. Twierdza stąd należy do tej samej europejskiej historii co twierdze graniczne Węgier (Eger, Szigetvár), jak również Marchia Wojskowa Habsburgów czy zamki krzyżackie w Lewancie – granica chrześcijaństwa, broniona tym razem przez chłopów.

Arcydzieło architektoniczne i dziedzictwo artystyczne

Kościół Świętego Krzyża i ołtarz z 1450 roku

Świątynia, poświęcona Świętemu Krzyżowi, została wzniesiona na planie centralnym w kształcie krzyża greckiego, którego równe ramiona rozwijają się wokół kwadratu nakrytego ośmioboczną wieżą – koncepcja unikalna w Transylwanii, inspirowana kościołami Jerozolimy i spokrewniona z późnym gotykiem doliny Renu. Na przestrzeni wieków budynek przeszedł wielkie przeobrażenia: w 1461 roku wzniesiono nad skrzyżowaniem ramion wieżę-dzwonnicę (w miejsce starszej i mniejszej wieży, znajdującej się przed ramieniem zachodnim), a między 1512 a 1515 rokiem dodano dwie nawy boczne nierównej szerokości i wydłużono nawę główną, modyfikując pierwotny plan. Wnętrze jest surowe, z sklepieniami żebrowymi o powściągliwej elegancji, bez śladów fresków. Artystycznym skarbem kościoła jest poliptyk (tryptyk) datowany na około 1450 rok – najstarszy ołtarz w Transylwanii i jeden z najstarszych w Rumunii. Tematyka to Męka Pańska: w panelu centralnym Ukrzyżowanie, czterokrotnie większe niż pozostałe panele, z ponad połową powierzchni pozłacanej; na skrzydłach, malowanych po obu stronach i w dwóch rejestrach, sceny takie jak Umywanie nóg, Ostatnia Wieczerza, Biczowanie, Sąd Kajfasza, Płacz kobiet, Złożenie do grobu, Zmartwychwstanie i Niewiasty u grobu. Postacie są proste, zredukowane do esencji, niemal posągowe; czerwienie, umieszczone na złotym tle, mają szczególny blask. Autor, nieznany, został wykształcony, zdaniem specjalistów, w wiedeńskiej szkole malarskiej – sztuka naddunajska epoki, w której Wiedeń był artystyczną stolicą świata habsburskiego. Po Reformacji XVI wieku – Braszów był jednym z ośrodków reformacji luterańskiej w Transylwanii, gdzie Johannes Honterus drukował pierwsze książki – społeczność przyjęła Wyznanie Augsburskie, a kościół stał się ewangelicko-luterański.

Twierdza chłopska: inżynieria wojskowa granicy

Fortyfikacja jest arcydziełem średniowiecznej inżynierii wojskowej. Wokół kościoła wzniesiono niemal okrągłe założenie, o średnicy około 72 metrów, z murami grubymi na 3–4 metry (w niektórych miejscach do 5 metrów) i wysokimi na 10–12 metrów, wzmocnionymi czterema bastionami w kształcie podkowy (z których dwa zachowały się do dziś), z pięcioma wieżami, z przedzamczem i z fosą obronną szeroką na 18 metrów i głęboką na 2–4 metry, zasilaną wodą – system porównywalny z zamkami wodnymi (Wasserburgen) w Bawarii i Austrii lub z fosą twierdzy Făgăraș. Na wewnętrznej stronie muru obronnego, na trzech-czterech poziomach, ciągnie się 272 komór – każda rodzina wsi miała wyznaczoną komnatę – używanych w czasach pokoju jako pomieszczenia magazynowe, a w czasie wojny jako schronienie; piwnice na poziomie podziemia przechowywały zapasy zboża wystarczające na około sześć miesięcy, a zespół mógł pomieścić około 1600 mieszkańców wsi. Nad komorami rozciąga się droga strażnicza (Wehrgang), długa na około 800 metrów i szeroka, w górnej części, do 4 metrów, nakryta dachem dwuspadowym i przecięta licznymi strzelnicami i otworami do wylewania (meșicole). Wejście do twierdzy prowadzi przez sklepiony tunel długi na 30 metrów, chroniony przez kratę (ruszt przesuwny z drewna wzmocnionego żelazem) i masywne wrota dębowe, flankowane przez barbakan. Wśród otworów strzelniczych umieszczonych w murach znajdowało się także niezwykłe urządzenie bojowe: słynna „Orga śmierci" (Todesorgel) – gruba deska, obracająca się wokół żelaznej osi, niosąca po każdej stronie po pięć luf strzeleckich; podczas gdy jedna seria była rozładowywana, druga była ponownie ładowana, a przez szybkie obracanie można było strzelać ponownie. Średniowieczny „karabin maszynowy", spokrewniony z wielolufowymi działkami (ribauldechini) z Europy Zachodniej, mający na celu wywołanie paniki i ciężkich strat w obozie wroga; dziś zwiedzający może zobaczyć i obrócić replikę tego unikalnego mechanizmu. Zespół w Prejmer należy do europejskiej rodziny wiejskich kościołów obronnych – od kościołów obronnych husytów w Czechach (Tábor) po kościoły obronne waldensów w dolinach piemontyjskich (Angrogna, Chanforan) i Wehrkirchen we Frankonii, Bawarii i Austrii – największy i najbardziej kompletny spośród nich, najbardziej wysunięty na wschód placówka tego kontynentalnego fenomenu.

Legendy, postacie i momenty przełomowe

Pięćdziesiąt oblężeń i jedno zdobycie

Między XIII a XVII wiekiem wieś Prejmer była atakowana i niszczona ponad pięćdziesiąt razy – przez Mongołów, Tatarów, Osmanów (najazdy z 1421, 1432, 1438, 1508 roku, inwazja tatarska z 1658 roku), przez Węgrów, Kozaków i wojewodów wołoskich i mołdawskich – jednak kościół-twierdza został faktycznie zdobyty tylko raz, w 1611 roku, przez Gabriela Báthory'ego, księcia Transylwanii. Burzliwe wieki XVII pozostawiły głębokie ślady: po bitwie pod Guruslău (Braszów) w 1600 roku, wojska cesarza Ferdynanda Habsburga, prowadzone przez Török Bálinta i Majláth Istvána, spaliły ziemie Sasów; Michał Waleczny rozbił nieco wcześniej swój obóz w Prázsmár, a później Imre Thököly, ostatni wielki książę antyhabsburski, wspierany przez Sułtana, miał przemierzać te same ziemie. W XVIII wieku wzniesiono wokół wsi inną linię fortyfikacji, z pięcioma bramami, a wielki pożar z 23 lutego 1767 roku pochłonął 200 domów. A jednak twierdza przetrwała – kamienna kronika odporności społeczności granicznej. Miejscowa tradycja mówi także o tunelu, który miałby łączyć kościół z zewnętrzną częścią założenia, tajemnicy wciąż nie w pełni wyjaśnionej.

Kronika Thomasa Tartlera i pamięć o Prejmer

Najcenniejszym pisemnym świadectwem historii Prejmer jest „Tartlauer Chronic" – kronika gminy sporządzona w 1750 roku przez pastora ewangelickiego Thomasa Tartlera (1700–1770), urodzonego w Braszowie; część tej historii została przetłumaczona na rumuński przez księdza Ioana Ludu. Z kart Tartlera ożywają oblężenia i próby, przez które przeszedł ten kraj. W Prejmer urodził się także niemiecki pisarz Erwin Neustädter (1897–1992). W XX wieku zespół został odrestaurowany między 1962 a 1970 rokiem, pod kierunkiem architekt Mariany Angelescu i inżyniera Alexandru Dobriceanu, z badaniami archeologicznymi prowadzonymi przez Radu Heitela – ironią historii jest, że restauracja została sfinansowana przez ateistyczny reżim Ceaușescu, który jednocześnie nakręcił w obrębie założenia kilka ujęć z filmu „Buzduganul cu trei peceți" (1977). W 1916 roku, w pełni światowej wojny, trzy dzwony zostały skonfiskowane na przetopienie; w 1923 roku zostały zastąpione dzwonami odlanymi w Apoldzie, w Turyngii – niemieckie echo, które dźwięczy do dziś nad Burzenlandem. Od 1990 roku w dawnej magazynie podatkowym z 1793 roku, wzniesionym nad galerią wejściową, funkcjonuje muzeum – muzeum etnograficzne Sasów – z odtworzoną salą lekcyjną i chłopską izbą sasowską z oryginalnym umeblowaniem.

Od reformacji protestanckiej do emigracji Sasów

Społeczność sasowska, która przez wieki była strażniczką twierdzy – „naród sasowski" uprzywilejowany średniowiecznej Transylwanii, obok szlachty węgierskiej i Seklerów – przyjęła w XVI wieku wiarę luterańską. Po 1989 roku większość Sasów wyemigrowała do Niemiec; w 2009 roku tylko około 125 było zarejestrowanych w parafii ewangelickiej w Tartlau. Dziś twierdzę utrzymują przy życiu odwiedzający z Rumunii i z całego świata, jak również niemieckie fundacje takie jak Stiftung Kirchenburgen, które zachowują pamięć tej społeczności – dziedzictwo europejskie, które należy teraz do wszystkich.

UNESCO, światowe uznanie i miejsce w pamięci Europy

W 1993 roku UNESCO wpisało na Listę Światowego Dziedzictwa kościół obronny w Biertan – dawną siedzibę biskupów luterańskich Sasów między 1572 a 1867 rokiem; w 1999 roku obiekt został rozszerzony o kolejne sześć wsi – Prejmer, Câlnic, Dârjiu, Saschiz, Valea Viilor i Viscri – pod nazwą „Wioski z kościołami obronnymi w Transylwanii". Transylwania zachowuje ponad 150 dobrze zachowanych kościołów obronnych spośród około 300 zbudowanych między XIII a XVI wiekiem – jedną z najgęstszych koncentracji średniowiecznych fortyfikacji wiejskich na kontynencie. Prejmer jest w tej sieci najsilniejszym i najbardziej kompletnym ogniwem. Zielony przewodnik Michelin przyznał mu trzy gwiazdki – najwyższe wyróżnienie, „które samo uzasadnia podróż" – jedyny obiekt w Rumunii tak uhonorowany. Dla europejskiego podróżnika Prejmer jest rozdziałem własnej cywilizacji: miejscem, w którym Zachód łaciński (Cîteaux, dolina Renu, Zakon Krzyżacki), Bizancjum (plan w kształcie krzyża greckiego), kolonizacja niemiecka Europy Wschodniej, Reformacja i granica osmańska spotykają się w kamieniu.

Praktyczny przewodnik zwiedzania i doświadczenie współczesnego turysty

Godziny otwarcia, bilety i dostęp

W sezonie letnim (1 kwietnia – 15 października) twierdza jest otwarta od poniedziałku do soboty między 09:00 a 17:30 (ostatnie wejście), a w niedzielę między 11:00 a 17:30; bilet wstępu kosztuje około 20 lei, z możliwością zakupu online (zaleca się sprawdzenie aktualnego programu i cen na oficjalnej stronie zabytku przed wizytą). Dojazd odbywa się drogą DN 10 / E 574, około 15 kilometrów na północny wschód od Braszowa (20–25 minut samochodem), autobusem 520 z dworca autobusowego w Braszowie (około 30 minut) lub pociągiem na magistrali Braszów – Sfântu Gheorghe – Târgu Secuiesc. Na zwiedzanie należy przeznaczyć od 60 do 90 minut.

Co zobaczysz krok po kroku

Naturalny itinerariusz zaczyna się od 30-metrowego tunelu wejściowego, z kratą i barbakanem, następnie wchodzi się po drewnianych schodach między komorami muru obronnego – pomieszczenia zapasów, odtworzona sala lekcyjna, chłopska izba sasowska muzeum etnograficznego – aż na drogę strażniczą na wysokości około 10 metrów, między strzelnicami i otworami do wylewania, pod dachem dwuspadowym Wehrgangu; tutaj znajduje się także replika „orgi śmierci", którą można obrócić ręką. Następnie schodzi się do kościoła: plan w kształcie krzyża greckiego, sklepienia żebrowe, tryptyk z 1450 roku z pozłacanym Ukrzyżowaniem w centrum, wieża-dzwonnica z 1461 roku, organy, stalle i dzwony odlane w Apoldzie. Na zewnątrz podziwia się z góry owalne założenie, bastiony w kształcie podkowy i fosę z wodą. Zwiedzanie to podróż przez osiem wieków – od romańskiej bazyliki XII wieku po kościół luterański, od krzyża krzyżackiego po komory-schroń Sasów.

W sercu Burzenlandu: itineraria uzupełniające

Połącz wizytę z kościołem obronnym w Hărman, zaledwie 5 kilometrów dalej (poświadczony w 1240 roku, nigdy niezdobyty, z kaplicą zachowującą malowidła ścienne z XV wieku), z historycznym centrum Braszowa (Czarny Kościół, Rynek), z Twierdzą Râșnov, z Zamkiem Bran i, dalej, z wsią Viscri – wsią sasowską promowaną na skalę międzynarodową, z jej kościołem obronnym i domem związanym z Królem Karolem III – lub z Twierdzą Făgăraș, jedną z nielicznych europejskich twierdz otoczonych fosą z wodą i, według słów miejscowych, nigdy niezdobytą przez oblężenie. Prejmer jest bramą do całego średniowiecznego krajobrazu: krajobrazu kulturowego południowej Transylwanii, który UNESCO uznało za dziedzictwo całej ludzkości – i który każdy europejski podróżnik powinien przebyć choć raz, krokiem pielgrzyma i z wzrokiem skierowanym, między blankami, ku horyzontowi, na którym pięćset lat temu, u podnóża Karpat, widać było namioty wroga.