Pałac Królewski w Bukareszcie

Wprowadzenie fascynujące i wartość uniwersalna

Na Alei Zwycięstwa, tam gdzie Bukareszt wznosi się z największą dumą architektoniczną, góruje nad całym placem budynek, który był świadkiem prawie dwóch wieków historii narodu i kontynentu: Pałac Królewski, dziś siedziba Narodowego Muzeum Sztuki Rumunii. Dla podróżnika europejskiego przemierzającego tę arterię, niegdyś nazywaną „Małym Paryżem", pałac nie jest tylko imponującym monumentem pośród innych — jest prawdziwym palimpsestem samej Europy, kamieniem granicznym, gdzie spotykają się kolejno: fanariocki gust XIX wieku, państwowe ambicje dynastii niemieckiej, francuska elegancja Belle Époque, dramat II wojny światowej, komunistyczna tragedia i wreszcie demokratyczne odrodzenie roku 1989. Wejście przez bramę tego gmachu oznacza w istocie przebycie historii sposobu, w jaki kraj peryferyjny Europy Południowo-Wschodniej budował z determinacją swoje miejsce w koncercie narodów europejskich.

Uniwersalna wartość Pałacu Królewskiego tkwi właśnie w tej wyjątkowej zdolności bycia kolejno: dworem bojarskim, dworem książęcym, rezydencją królewską kraju uznanego na Kongresie Berlińskim, siedzibą dyktatury królewskiej, komunistycznym „Pałacem Republiki", teatrem Rewolucji 1989 roku i wreszcie świątynią sztuki otwartą dla wszystkich — przemiana, która odzwierciedla w skali mikro wielkie metamorfozy, przez które przeszła sama Europa w ciągu ostatnich dwustu lat. Przed nim wznosi się pomnik konny króla Karola I, a w bezpośrednim sąsiedztwie błyszczą Ateneum Rumuńskie, Pałac CEC i klasztor Stavropoleos — zespół, który czyni z tego placu (przemianowanego po 1989 roku na Plac Rewolucji) jedno z najgęstszych skupisk dziedzictwa europejskiego w całej stolicy. Pałac Królewski nie jest więc tylko muzeum pośród innych: to miejsce, gdzie sztuka, władza i pamięć Europy spotykają się pod jednym dachem.

Historyczne korzenie i wielkie europejskie połączenia

Od dworu bojarskiego do dworu książęcego (1812–1866)

Historia zaczyna się w pełnej epoce fanariockiej, w Bukareszcie znajdującym się na jego zachodnim krańcu, na tak zwanym Moście Mogoșoaia — późniejszej Alei Zwycięstwa. W latach 1812–1815 wielki logofet i oświecony bojar Dinicu Golescu, jedna z najjaśniejszych postaci elity wołoskiej, wznosi tu wystawną rezydencję w stylu neoklasycystycznym, z piętrem i nie mniej niż 25 pokojami — liczba imponująca dla ówczesnego Bukaresztu. Golescu był człowiekiem autentycznego europejskiego otwarcia: pamiętnikarz swoich podróży („Zapiski z mojej podróży"), brat innych protagonistów ruchu paszoptystycznego, należał do tego pokolenia bojarów, którzy patrzyli w stronę Paryża, Wiednia i Sankt Petersburga po wzory modernizacji. Jego dom — „buduję dla przyszłych pokoleń", pisał do ojca — był pomyślany jako salon elit bukareszteńskich, przestrzeń oświeconej rozmowy w świecie wciąż zdominowanym przez orientalną tradycję dworów fanariockich.

Po śmierci Dinicu w 1830 roku spadkobiercy sprzedają dom państwu (w 1833), które instaluje tu centralną administrację, a w 1837 roku hospodar Aleksander Dymitr Ghica podnosi go do rangu Dworu Książęcego — pierwszy krok ku sakralizacji przestrzeni. Za Ghiki i jego następców — Jerzego Bibescu i Barbu Știrbei — dawna rezydencja bojarska nabiera walorów pałacowych: salon na piętrze zostaje przekształcony w Salę Tronową, a dekoracja — meble, tkaniny, dzieła sztuki — podąża za modą małych pałaców francuskich, w ciągłym dialogu z wielkimi dworami Europy. Renowacje z lat 1854–1855, za panowania Știrbei, utrwalają ten los. Gdy w styczniu 1859 roku dwa księstwa rumuńskie — Mołdawia i Wołoszczyzna — łączą się pod berłem Aleksandra Jana Cuzy, dom na Moście Mogoșoaia staje się naturalnie rezydencją pierwszego hospodara państwa narodowego rumuńskiego. Zjednoczenie z 1859 roku wpisuje się doskonale w wielką europejską historię epoki: to ta sama dekada, w której Garibaldi i Cavour jednoczą Włochy (Królestwo Włoch zostaje proklamowane w 1861), a w której w następnej dekadzie Bismarck zrealizuje zjednoczenie niemieckie. Rumunia wytyczała więc na Alei Zwycięstwa własną „epokę zjednoczeń narodowych".

Wejście do Europy królewskiej: Karol I i narodziny Królestwa (1866–1914)

Moment przełomowy nadchodzi w lutym 1866 roku, gdy „potworna" koalicja liberałów i konserwatystów obala Cuzę, a kraj — znajdujący się w niebezpieczeństwie rozpadu, jak pokazują rywalizacje między wielkimi sąsiednimi mocarstwami — szuka obcego księcia. Wybór pada na Karola von Hohenzollern-Sigmaringen, 26-letniego młodzieńca z katolickiej, szwabskiej gałęzi dawnej dynastii Hohenzollernów — tego samego rodu, z którego pochodził kandydat na tron Hiszpanii, którego odrzucenie przez Francję wywołało kilka lat wcześniej wojnę francusko-pruską z 1870 roku. 10 maja 1866 roku książę Karol wjeżdża do Bukaresztu i zostaje zainstalowany właśnie w dawnym domu Dinicu Golescu — Mikołaj Golescu, syn fundatora, generał i członek Regencji Książęcej, prowadzi ceremonię. Od tego momentu los pałacu splata się z losem dynastii, która będzie panować 81 lat, i z losem ambicji państwa dążącego do umocnienia niepodległości wobec Imperium Osmańskiego.

Karol I był w istocie królem-architektem europejskiej modernizacji Rumunii. Za jego panowania dawny dom staje się zbyt mały dla rozwijającego się królestwa: po proklamowaniu niepodległości (9/21 maja 1877) i jej pełnym uznaniu na Kongresie Berlińskim w 1878 roku — tym „czcigodnym pośrednikiem" Europy, gdzie Bismarck, Disraeli, Andrássy i Gorczakow przepisali mapę Bałkanów, obok niepodległości Serbii i Czarnogóry oraz utworzenia Bułgarii — Karol otrzymuje tytuł Królewskiej Wysokości, a 15 marca 1881 roku Konstytucja zostaje zmieniona, by Rumunia stała się królestwem. Karol zostaje proklamowany królem 26 marca 1881 i koronowany 10 maja 1881, nosząc koronę odlaną ze stali tureckiej armaty zdobytej pod Plewną — gest symboliczny przypominający „Żelazną Koronę" królów Włoch, obie narodzone z ognia wojen o zjednoczenie narodowe. W czasie wojny o niepodległość 1877–1878 Karol dowodził osobiście, obok cara Aleksandra II i wielkiego księcia Mikołaja, wojskami sojuszniczymi rosyjsko-rumuńskimi pod Plewną — epizod, który plasuje młode królestwo na pierwszym planie europejskiej historii wojskowej epoki.

Sam pałac przekształca się pod Karolem I w monument królewskiej ambicji: w latach 1882–1885 francuski architekt Paul Gottereau — ten, który miał wznieść także Pałac CEC po przeciwnej stronie — dodaje korpus centralny z Salą Tronową i salami reprezentacyjnymi, a w 1885 roku czeski architekt Karel Líman, słynący z zamków Peleș i Pelișor w Sinaia, wieńczy zespół skrzydłem północnym, „skrzydłem Ateneum". W 1882 roku Pałac Królewski korzysta z pierwszej instalacji oświetlenia elektrycznego w Bukareszcie — znak zdecydowanego wejścia kraju w europejską nowoczesność. Droga przed nim zostaje przemianowana w tym samym 1878 roku na Aleję Zwycięstwa, a przed pałacem wznosi się w 1939 roku pomnik konny króla, dzieło chorwackiego rzeźbiarza Ivana Meštrovicia — odsłonięty w Dniu Narodowym, w obecności króla Karola II i młodego Wielkiego Wojewody Michała. Oryginalny pomnik został przetopiony przez komunistów w 1948 roku, a w 2010 roku odrodził się, według modelu zachowanego przez rodzinę artysty, jako dzieło rzeźbiarza Florina Codre.

Między demokracją, dyktaturą królewską a wojną (1918–1947)

Po I wojnie światowej — w której Rumunia, wstępując do Ententy w 1916 roku, zapłaciła ogromną cenę, ale wyszła z prowincjami historycznymi zjednoczonymi w „Wielkiej Rumunii" — pałac wchodzi w nową fazę swego losu. Król Ferdynand I i królowa Maria — Maria z Saksonii-Coburg-Gotha, wnuczka królowej Wiktorii Wielkiej Brytanii i cara Aleksandra II Rosji, córka księcia Alfreda z Edynburga — zostają koronowani królami całej Rumunii w Alba Iulia, 15 października 1922 roku, w ceremonii, która plasuje kraj w szeregu nowych państw Europy przeorganizowanej przez system wersalski, obok odrodzonej Polski, Czechosłowacji i Jugosławii. Królowa Maria, z jej brytyjskim wyrafinowanym gustem i pasją do sztuki, staje się prawdziwą „architektką" ostatniego wielkiego projektu upiększenia pałacu: po niszczycielskim pożarze w nocy 7/8 grudnia 1926 roku, który pochłania górne piętro korpusu centralnego (tylko wielkie marmurowe schody ocalały), koordynuje ona, według jej wskazówek, plany architektów N.N. Nenciulescu i Karela Límana, a za jej syna, króla Karola II, rekonstrukcja z lat 1930–1937 — prowadzona przez architektów Arthura Lorentza i N.N. Nenciulescu, z królową Marią osobiście nadzorującą dekorację wnętrz — nadaje pałacowi obecną formę: budynek w kształcie litery U, z korpusem centralnym i dwoma skrzydłami bocznymi, południowe nazwane „skrzydłem Kretzulescu" od sąsiedniego kościoła. Dawny dom Dinicu Golescu zostaje rozebrany, a na jego miejscu wznosi się skrzydło południowe, przeznaczone już wtedy do mieszczania przestrzeni muzealnych.

Ten sam okres przynosi jednak także cień: dyktatura królewska Karola II (1938–1940) przekształca pałac w instrument autorytaryzmu, w momencie gdy cała Europa stacza się ku reżimom typu faszystowskiego — od Włoch Mussoliniego po hitlerowskie Niemcy, od Hiszpanii Franco po Portugalię Salazara. Karol II abdykuje 6 września 1940 roku na rzecz swego syna, młodego Michała I. A 23 sierpnia 1944 roku, w pełni wojny, król Michał — ostatni żyjący król, który miał kierować krajem w II wojnie światowej — dokonuje zamachu stanu przeciw marszałkowi Ionowi Antonescu i odwraca Rumunię na stronę Aliantów, w geście przypominającym włoski rozejm z 1943 roku i który przyniesie mu po wojnie odznaczenia zarówno ze strony Stanów Zjednoczonych, jak i Związku Radzieckiego. Zemsta nie każe na siebie czekać: 24 sierpnia 1944 roku Luftwaffe bombarduje pałac w odwecie — budynek staje się niezamieszkalny, a willa z tyłu, „Nowy Dom", gdzie faktycznie mieszkała rodzina królewska, zostaje zniszczona od podstaw. Pałac, symbol oporu króla przeciw nazizmowi, staje się tym samym także ofiarą wojny europejskiej.

Epoka „Pałacu Republiki" i Rewolucja (1948–1989)

Po 30 grudnia 1947 roku — dniu wymuszonej abdykacji króla Michała I, wymuszonej pod groźbą wysłannika radzieckiego Wyszynskiego i komunistycznego rządu Petru Grozy, w scenariuszu rozgrywającym się w tym samym okresie w Polsce, na Węgrzech, w Czechosłowacji i Bułgarii — monarchia zostaje zniesiona, a Rumunia staje się Republiką Ludową. Pałac Królewski zostaje przemianowany, w wysiłku wymazania pamięci, na „Pałac Republiki", a sale reprezentacyjne korpusu centralnego zostają przydzielone Radzie Państwa — swego rodzaju komunistycznej prezydencji. W 1948 roku, uchwałą Rady Ministrów, pałac przechodzi pod administrację Ministerstwa Sztuk, z perspektywą utworzenia narodowego muzeum sztuki; instytucja powstaje w 1948 roku i otwiera się dla publiczności w 1950 roku, z Galerią Narodową, po której w 1951 roku następuje Galeria Sztuki Europejskiej. Przekształcenie rezydencji królewskiej w muzeum publiczne wpisuje się w starą europejską tradycję — tę samą, przez którą kolekcje cesarskie Habsburgów stały się Kunsthistorisches Museum w Wiedniu, Romanowów — Ermitaż w Sankt Petersburgu, a Burbonów i papieża — Luwr i Prado. Za pałacem wznosi się, w latach 1959–1960, Sala Pałacu, ogromna sala kongresowa reżimu komunistycznego — odrębny budynek, którego podróżnik nie powinien mylić z właściwym pałacem.

Przez cztery dekady pałac przeżywa jako paradoksalny dekor: muzeum sztuki w jednym skrzydle, siedziba władzy komunistycznej w drugim. Przed nim, 8 listopada 1945 roku, odbywa się słynna demonstracja studencka z okazji imienin króla Michała — jedno z pierwszych oznak oporu antykomunistycznego. A po przeciwnej stronie, w budynku Komitetu Central Rumuńskiej Partii Komunistycznej, przygotowuje się ostatni akt. W grudniu 1989 roku, gdy cała Europa asystuje przy upadku Muru Berlińskiego i Rewolucji Aksamitnej w Pradze, Rumunia przeżywa własną rewolucję. W nocy 22–23 grudnia 1989 roku pałac zostaje pochwycony w krzyżowy ogień między wojskiem a jednostkami wiernymi dyktaturze: budynek zostaje uszkodzony w około 80%, ponad tysiąc dzieł sztuki zostaje zdegradowanych lub zniszczonych, a na szybach Schodów Wojewodów pozostają do dziś ślady kul. Plac Pałacu staje się Placem Rewolucji — nazwa, która wpisuje go w szeregi wielkich europejskich placów wolności, obok Placu Wacława w Pradze czy Gdańska. W 1990 roku, uchwałą rządu, cały budynek zostaje przydzielony Narodowemu Muzeum Sztuki Rumunii, a po dekadzie restauracji muzeum otwiera się stopniowo, począwszy od roku 2000.

Arcydzieło architektoniczne i dziedzictwo artystyczne

Architektura: europejski neoklasycyzm w kluczu królewskim

Budynek, który widzimy dziś — ukończony w 1937 roku, według planów architekta N.N. Nenciulescu, z wkładem Arthura Lorentza i dekoracją nadzorowaną przez królową Marię — jest wyrazem spójnej europejskiej wizji: pałac neoklasycystyczny w kształcie litery U, z monumentalnym korpusem centralnym flankowanym przez dwa skrzydła boczne, rozciągnięty na pięciu poziomach, wokół otwartego na Aleję Zwycięstwa dziedzińca honorowego. Fasada, rytmizowana kolumnami i pilastrami, zachowuje równowagę i surowość francuskiego klasycyzmu, podczas gdy skrzydło południowe — „skrzydło Kretzulescu", wzniesione na miejscu dawnego domu Golescu — i skrzydło północne — „skrzydło Ateneum", dodane już w 1885 roku przez Karela Límana — nadają mu tę symetryczną, imponującą sylwetkę, charakterystyczną dla wielkich rezydencji dynastycznych Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej: od wiedeńskiego Hofburga po Pałac Królewski w Madrycie, od Kwirynału po Zamek Królewski w Pradze. Wejście główne prowadzi do ośmiokątnego holu dekorowanego w stylu neobizantyjskim — hołd złożony tradycji prawosławnej i szerzej, bizantyńskiemu dziedzictwu przestrzeni rumuńskiej, pozostającemu w dialogu z arcydziełami takimi jak klasztor Stavropoleos, znajdujący się o kilka kroków. Poza nim rozciąga się sukcesja przestrzeni ceremonialnych, które wznoszą się, w pionie budynku, od recepcji do apoteozy: Oficjalny Hol, Schody Wojewodów, Sala Tronowa. W lewym skrzydle przestrzenie są poświęcone muzeum, obok sali muzycznej — Audytorium — z około 500 miejscami, która kontynuuje tradycję muzyczną strefy, ściśle związaną z Ateneum Rumuńskim po przeciwnej stronie, sanktuarium Filharmonii „George Enescu".

Przestrzenie historyczne: Sala Tronowa, Jadalnia Królewska, Schody Wojewodów

Współczesny zwiedzający może przebyć, w zwykłym programie muzeum, najważniejsze pomieszczenia ceremonialne dawnego pałacu — przestrzenie restaurowane z pietyzmem przez ponad dekadę i ponownie otwarte dla publiczności w 2013 roku, po tym jak w maju 2021 roku do Sali Tronowej został sprowadzony, po ponad siedmiu dekadach, tron używany przez wszystkich królów Rumunii. Schody Wojewodów — „Schody Honoru" pałacu — są arcydziełem same w sobie: monumentalne, zbudowane z marmuru Carrara, zwieńczone freskiem „Apoteoza" Arthura Verona, który przedstawia alegorycznie Wielkie Zjednoczenie, i fryzem medalionów reliefowych wykonanym przez rzeźbiarza Cornele Medreę, przedstawiających wojewodów i królów Rumunii. Na ich szybach można zobaczyć także dziś ślady kul z grudnia 1989 roku — celowo pozostawioną bliznę historyczną. Na górze Sala Tronowa jest zdominowana przez monumentalną królewską kartusz, flankowaną portretami króla Karola I i króla Ferdynanda I, wykonanymi w 1934 roku przez malarza Aurela Bordenache. Na parterze Jadalnia Królewska imponuje kasetonowym sufitem w stylu angielskim Roberta Adama — odcisk brytyjskiego gustu królowej Marii, wnuczki królowej Wiktorii — posadzką w szachownicę z francuskiego i belgijskiego marmuru oraz kominkami z marmuru Rușchița. Te pomieszczenia nie są tylko dekoracjami: są sceną, na której rozgrywały się momenty apoteozy nowoczesnego państwa rumuńskiego, od audiencji królewskich XIX wieku po oficjalne ceremonie okresu międzywojennego.

Skarbiec muzealny: od kolekcji królewskiej po dziedzictwo uniwersalne

Narodowe Muzeum Sztuki Rumunii mieści dziś ponad 70 000 eksponatów, zorganizowanych w dwie wielkie galerie stałe — Galerię Narodową i Galerię Sztuki Europejskiej — do których dochodzą kolekcje sztuki dekoracyjnej, sztuki orientalnej i broni, a także trzy muzea-satelity w mieście: Muzeum Kolekcji Sztuki (w dawnym Pałacu Romanit przy Alei Zwycięstwa nr 111), Muzeum K.H. Zambacciana i Muzeum Theodora Pallady. Jądro Galerii Sztuki Europejskiej stanowi osobista kolekcja króla Karola I — z ponad sześcioma El Grecami, Tycjanem, Bruegelem, Van Dyckiem i Rembrandtem w zbiorach — którą władca, w swym odręcznym testamencie z lutego 1899 roku, pozostawił „na zawsze" Koronie Rumunii. Dziś, w salach dawnego pałacu, podróżnik europejski spotyka ramię w ramię arcydzieła sygnowane przez Domenico Veneziano, Antonella da Messinę, Jacopa Bassano, Bronzina, Tintoretta — którego „Zwiastowanie" jest jednym z najcenniejszych płócien galerii — Lucę Giordano, Lucasa Cranacha Starszego, Hansa von Aachen, Rubensa, Pietera Bruegla Starszego i Młodszego, Rembrandta („Haman błagający o litość Estery"), trzy płótna El Greca (w tym „Pokłon pasterzy", pochodzące niegdyś z głównego ołtarza kościoła Kolegium Wcielenia w Madrycie), Van Dycka, potem szkołę francuską od Poussina, Chardina, Ingresa i Davida po Moneta, Signaca, Sisleya, Delacroix i Corota, obok rzeźby Rodina, Bourdelle'a, Dalou i Camille Claudel. Kolekcja ikon i malarstwa rosyjskiego z XV–XVIII wieku, z dziełami Tropinina, Malyavina i Aivazovskiego, dopełnia portret chrześcijańskiej i imperialnej Europy. Galeria Narodowa oferuje z kolei najszerszą kolekcję sztuki rumuńskiej w kraju: Galeria Sztuki Dawnej Rumuńskiej — około 900 eksponatów, ikony, hafty liturgiczne i przedmioty kultu z XIV–XVIII wieku, pochodzące z Wołoszczyzny, Mołdawii i Transylwanii, świadkowie sztuki epoki brâncoveńskiej i szkoły postbrâncoveńskiej — oraz Galeria Sztuki Rumuńskiej Nowoczesnej, od Nicolae Grigorescu, Iona Andreescu i Theodora Amana po Luchiana, Brâncușiego, Tonitzę i Pallady. Zbiory muzeum zachowują także ślady pierwszego bukareszteńskiego muzeum sztuki, założonego w 1836 roku przy szkole klasztoru św. Sawy przez malarza Karola Wahlsteina, a także darowizny wielkich kolekcjonerów takich jak Anastasie Simu, Aleksander Saint-Georges czy rodzina Kalinderu. W Muzeum Zambacciana zwiedzający może podziwiać natomiast francuski impresjonizm i postimpresjonizm — Cézanne'a, Renoira, Sisleya, Pissarro, Delacroix, Corota — obok Picassa i Matisse'a, w bezpośrednim dialogu z wielkimi kolekcjami paryskimi. Patrząc z tej perspektywy, Pałac Królewski jawi się jako rumuńskie ogniwo europejskiego łańcucha: łańcucha, przez który królewskie pinakoteki kontynentu — od Uffizi po Ermitaż, od Prado po Gemäldegalerie w Berlinie — stały się dziedzictwem wszystkich.

Legendy, osobowości i momenty przełomowe

Królowa Maria i „Mały Paryż"

Jeśli jedna postać ucieleśnia europejskiego ducha pałacu, to jest nią królowa Maria. Wnuczka królowej Wiktorii i cara Aleksandra II, wychowana w Eastwell Park w Anglii, Maria przywiozła do Bukaresztu nie tylko europejskie imię dynastyczne, ale cały uniwersum gustu, wrażliwości i dyplomacji kulturalnej. To ona osobiście nadzorowała dekorację wnętrz przebudowanych w latach 30., wybierając styl Adama dla Jadalni Królewskiej i aranżując dekor, w którym neoklasycyzm, neobizantynizm i rumuńska tradycja ludowa splatały się ze sobą. Pod jej patronatem i króla Ferdynanda — koronowanych w Alba Iulia w 1922 roku — Bukareszt poznał słynną swą epokę „Małego Paryża", a Aleja Zwycięstwa, z Pałacem Królewskim, Ateneum Alberta Gallerona, Pałacem CEC Gottereau, kawiarniami i księgarniami, stała się osią cywilizacji elegancji pozostającej w stałym dialogu z Paryżem, Wiedniem i Londynem. Legenda głosi, że królowa Maria życzyła sobie, by każda sala pałacu opowiadała historię; współczesny zwiedzający może wciąż odczuwać jej obecność w każdym szczególe dekoru.

24 sierpnia 1944: bombardowanie Luftwaffe

Jeden z najbardziej dramatycznych epizodów historii pałacu pozostaje dzień 24 sierpnia 1944 roku, dwa dni po zamachu stanu króla Michała przeciw reżimowi Antonescu. Niemieckie lotnictwo, w odwecie za odwrócenie broni Rumunii przeciw byłemu sojusznikowi, bombarduje centrum Bukaresztu, a pałac — symbol decyzji króla ocalenia kraju przed nazistowską katastrofą — zostaje ciężko trafiony. Budynek staje się niezamieszkalny, a „Nowy Dom" z tyłu, faktyczne mieszkanie rodziny królewskiej, zostaje całkowicie zniszczony. Król Michał, który miał zostać ostatnim królem Rumunii i, dekady później, ostatnim żyjącym spośród szefów państw II wojny światowej, kontynuował wykonywanie swych obowiązków z Pałacu Elżbiety. Pałac przy Alei Zwycięstwa miał odzyskać swój blask dopiero po wojnie, pod nowym porządkiem politycznym.

Grudzień 1989: pałac w ogniu Rewolucji

Pięć dekad później pałac miał być ponownie świadkiem historycznego przełomu. W grudniu 1989 roku, gdy Nicolae Ceaușescu wygłaszał swe ostatnie przemówienie z balkonu Komitetu Centralnego — budynku po przeciwnej stronie — tłumy skandowały „Precz z dyktatorem!", a pałac, pochwycony między ognie, płonął. W nocy 22–23 grudnia budynek został uszkodzony w około 80%, a ponad tysiąc dzieł sztuki zostało zdegradowanych lub zniszczonych; ogień rozprzestrzenił się przez skrzydła, a na ścianach Schodów Wojewodów pozostały, jako ciche świadectwo, ślady kul. W tych samych dniach, po przeciwnej stronie placu, płonęła także Centralna Biblioteka Uniwersytecka „Karol I", z ponad 500 000 książek strawionych — strata, która głęboko naznaczyła pamięć kulturalną miasta. Ponowne otwarcie muzeum, po dekadzie restauracji, począwszy od roku 2000, i ponowne otwarcie przestrzeni historycznych w 2013 roku były w swym rodzaju aktem demokratycznej rezyliencji: pałac, spalony dwukrotnie w swej historii (1926 i 1989), odradza się za każdym razem piękniejszy, tak jak dzieje się z wielkimi monumentami Europy, które przetrwały wojny.

Grudzień 2017: ostatni pobyt króla Michała

Ostatni rozdział królewski pałacu został napisany w grudniu 2017 roku, gdy król Michał I — ten, który 73 lata wcześniej został zmuszony do abdykacji 30 grudnia 1947 roku, w wieku 26 lat — powrócił po raz ostatni do Sali Tronowej. Monarcha, który zmarł 5 grudnia 2017 roku w Aubonne w Szwajcarii, w wieku 96 lat, został sprowadzony do kraju i złożony między 13 a 16 grudnia w Sali Tronowej przy Alei Zwycięstwa — tym samym miejscu, gdzie złożył przysięgę w wieku 19 lat, w 1947 roku. Dziesiątki tysięcy Rumunów stały w kolejce dniami i nocami, by złożyć mu ostatni hołd, a na pogrzebie w Curtea de Argeș uczestniczyli przedstawiciele wszystkich rodzin królewskich Europy — Windsorów, Burbonów-Parmeńskich, Sabaudczyków, Hohenzollernów i domów królewskich Bałkanów — w zgromadzeniu, które miało proporcje prawdziwego „spotkania rodzinnego" kontynentu, przypominając, że i po zniesieniu monarchii Rumunia pozostaje integralną częścią wielkiej europejskiej historii dynastycznej. Dziś budynek jest wykorzystywany przez państwo rumuńskie i może być udostępniony Rodzinie Królewskiej — obecnie reprezentowanej przez Jej Królewską Wysokość Małgorzatę, Strażniczkę Korony — na okazje ceremonialne, a sala Audytorium gości koncerty i wydarzenia kulturalne kontynuujące tradycję muzyczną miejsca.

Praktyczny przewodnik zwiedzania i doświadczenie współczesnego turysty

Pałac Królewski znajduje się przy Alei Zwycięstwa nr 49–53, sektor 1, na Placu Rewolucji, na skrzyżowaniu z ulicą Știrbei Vodă i w bezpośrednim sąsiedztwie Kościoła Kretzulescu. Najwygodniejszy dojazd to stacja metra Uniwersytet (linia M2). Narodowe Muzeum Sztuki Rumunii jest otwarte od środy do piątku w godzinach 10:00–18:00, a w sobotę i niedzielę w godzinach 11:00–19:00, będąc zamknięte w poniedziałek i wtorek; ostatnie wejście następuje na godzinę przed zamknięciem. Bilet normalny kosztuje 32 lejów, taryfy ulgowe 16 lejów, a dla uczniów, studentów i emerytów 8 lejów (zgodnie z cennikiem obowiązującym w 2026 roku); bilety można nabyć w kasie Galerii Sztuki Europejskiej lub online. Wstęp jest bezpłatny w pierwszą środę każdego miesiąca, a także w Dniu Narodowym (1 grudnia) i w Dniu Kultury Narodowej (15 stycznia). Fotografowanie jest dozwolone tylko telefonem komórkowym — bez statywu i bez lampy błyskowej — a w przypadku wizyt z przewodnikiem konieczna jest rezerwacja z co najmniej siedmiodniowym wyprzedzeniem, na adres e-mail sekretariatu muzeum. Standardowy bilet obejmuje dostęp zarówno do galerii stałych, jak i do przestrzeni historycznych dawnego pałacu — Sali Tronowej, Jadalni Królewskiej i Schodów Wojewodów — które można zwiedzać w zwykłym programie; zaleca się przeznaczenie co najmniej dwóch-trzech godzin na pełną wizytę, a pasjonaci sztuki europejskiej mogą spędzić pół dnia wśród Tintoretta, El Greca, Rembrandta i Rubensa. Warto wiedzieć, że niektóre galerie — takie jak Galeria Europejskiej Sztuki Dekoracyjnej — mogą być czasowo zamknięte z powodu prac, tak więc sprawdzenie programu na oficjalnej stronie muzeum przed wizytą jest mądrą ostrożnością.

Doświadczenie można z przyjemnością dopełnić poza murami pałacu. Przed nim wznosi się pomnik konny króla Karola I, odrodzony w 2010 roku według modelu Meštrovicia, a o kilka kroków znajduje się Ateneum Rumuńskie — z jego freskami i Wielką Salą, gdzie grał i dyrygował George Enescu —, Pałac CEC, z jego kamienną fasadą i szklaną kopułą, klasztor Stavropoleos, klejnot stylu brâncoveńskiego z 1724 roku, oraz Kościół Kretzulescu z XVIII wieku. Spacer po Alei Zwycięstwa, wśród kawiarni i antykwariatów, w stronę Pałacu Telefonów, Banku Narodowego i Placu Rzymskiego, oferuje kontekst miejski międzywojennego „Małego Paryża", a w Muzeum Kolekcji Sztuki przy Alei Zwycięstwa nr 111 — w dawnym Pałacu Romanit — można uzupełnić kolekcje darowiznami wielkich rumuńskich kolekcjonerów. Dla tych, którzy chcą pogłębić także wymiar muzyczny miejsca, w pobliżu znajdują się także Muzeum „George Enescu" i Muzeum Miasta Bukareszt.

Pałac Królewski pozostaje w istocie tym, czym był zawsze dla Europy: miejscem, gdzie królewska przeszłość narodu spotyka się ze wspólnym dziedzictwem kontynentu, gdzie tron i sztaluga dzielą tę samą przestrzeń, a kamienie — spalone, bombardowane, podziurawione kulami i pieczołowicie odrestaurowane — wciąż opowiadają historię narodu, który za każdym razem znajdował drogę ku światłu. Dla współczesnego podróżnika europejskiego wizyta tutaj to więcej niż godzina w muzeum: to spotkanie z samą historią, w jednej z jej najbardziej poruszających wersji.