Park Narodowy Retezat

Wprowadzenie fascynujące i wartość uniwersalna

W sercu Karpat Południowych, tam gdzie góry wznoszą się majestatycznie między Kotliną Hațeg a doliną Jiu, rozciąga się jedno z najbardziej imponujących sanktuariów przyrody europejskiej: Park Narodowy Retezat. To nie tylko obszar chroniony, ale prawdziwy skarb bioróżnorodności kontynentalnej, miejsce, gdzie czas zdaje się zatrzymać, by zachować nienaruszony świat, który niegdyś pokrywał całą Europę. O powierzchni 38 138 hektarów, z ponad 20 szczytami przekraczającymi 2000 metrów wysokości oraz prawie 80 jeziorami polodowcowymi rozrzuconymi jak kryształowe lustra w skalistych kotłach, Retezat stanowi około 38% wszystkich jezior polodowcowych Rumunii, będąc tym samym najbardziej jeziornym masywem lodowcowym w całym kraju.

To, co czyni z Retezat cel podróży o zasięgu europejskim i światowym, to nie tylko jego bajkowy krajobraz, ale status fundamentalnego punktu odniesienia dla ochrony przyrody na kontynencie. Nazywany „Krainą o Błękitnych Oczach" ze względu na mnogość jezior polodowcowych, które błyszczą jak otwarte oczy góry, park kryje największą koncentrację bioróżnorodności w rumuńskich Karpatach: ponad 1190 gatunków roślin wyższych, w tym 90 taksonów endemicznych, które nie występują nigdzie indziej na świecie, 130 roślin rzadkich lub zagrożonych, 50 gatunków ssaków, 185 gatunków ptaków, 9 gatunków gadów i 5 gatunków płazów. Dziewicze lasy bukowe z Rezerwatu Naukowego Gemenele, wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako część seryjnego obiektu transnacjonalnego „Pierwotne i wiekowe lasy bukowe Karpat i innych regionów Europy", stanowią jedne z ostatnich pozostałości dzikiej Europy sprzed ery przemysłowej, ekosystem, który pozostał niezmieniony przez tysiące lat.

Wartość uniwersalna Retezat jest uznawana poprzez liczne międzynarodowe wyróżnienia: Rezerwat Biosfery UNESCO od 1979 roku, członek sieci PAN Parks od 2004 roku (pionierska europejska inicjatywa WWF i holenderskiej fundacji Molecaten na rzecz ochrony dzikiej przyrody europejskiej), obszar Natura 2000 od 2007 roku, a także Europejski Dyplom dla Obszarów Chronionych przyznany przez Radę Europy w 2008 roku i odnowiony w 2013 oraz 2023 roku. Te uznania plasują Retezat w elicie naturalnych obszarów chronionych Europy, obok parków takich jak Vanoise we Francji, Plitvice w Chorwacji czy Tatry na Słowacji i w Polsce.

Historyczne korzenie i wielkie europejskie związki

Historia Retezat jest głęboko spleciona z wielkimi opowieściami Europy Środkowej, będąc terytorium, które przechodziło przez ręce imperiów i dynastii, które kształtowały los kontynentu. Zanim stał się pierwszym parkiem narodowym Rumunii, masyw Retezat był przez wieki arystokratycznym terenem łowieckim należącym do rodziny Kendeffy, jednej z najstarszych i najbardziej wpływowych rodzin szlacheckich w Transylwanii. Pochodząca ze starego rumuńskiego rodu Cândeștilor, zmadziaryzowana w XV wieku pod nazwiskiem Kendeffy, ta dynastia władała rozległymi terytoriami w Ziemi Hațeg, Górach Retezat, Górach Cugir i Dolinie Jiu już za czasów Jánosa Hunyadiego. Do Reformy Rolnej z 1921 roku rodzina Kendeffy posiadała około 240 000 hektarów ziemi w Transylwanii, w tym pastwiska alpejskie i wiekowe lasy w sercu Retezat.

Kontekst historyczny tych ziem jest nierozerwalnie związany z historią Transylwanii jako części Królestwa Węgier, następnie autonomicznego Księstwa pod suzerennością osmańską, by od 1690 roku wejść pod bezpośrednie panowanie Monarchii Habsburgów. Po ugodzie austro-węgierskiej z 1867 roku Transylwania została ponownie włączona do Królestwa Węgier jako część Cesarstwa Austro-Węgierskiego, a Retezat stał się terenem łowieckim dla elity cesarskiej z Wiednia. Ten okres przyniósł europejski wymiar historii góry: w 1882 roku książę Rudolf, jedyny syn cesarza Franciszka Józefa I i następca tronu austro-węgierskiego, przybył do Zamku Sântămăria-Orlea rodziny Kendeffy na tygodniową wyprawę łowiecką w Retezat. Książę Rudolf, znany ze swojej pasji do ornitologii i nauk przyrodniczych, był zachwycony dzikością tych gór, a jego wizyta pozostała w pamięci miejsca, istnieje nawet poświęcony mu pomnik w okolicy.

Eksploatacja leśna Retezat miała również europejski wymiar. Począwszy od 1880 roku, rodzina Kendeffy sprowadziła w ten rejon zespoły leśników włoskich z Pecal, prowincji Udine (Friuli), by prowadzić wyrąb świerków w lasach świerkowych. Ta obecność włoskich rzemieślników pozostawiła ślady w technikach leśnych i w lokalnej toponimii, stanowiąc mało znany rozdział obiegu siły roboczej i wymiany wiedzy między regionami Europy w XIX wieku.

Przed utworzeniem parku narodowego obszar był rezerwatem łowieckim kozic czarnych należących do Domu Królewskiego Rumunii, zarządzanym przez Dyrekcję Łowców Królewskich. Po Reformie Rolnej z 1923 roku większość alpejskiego pustkowia została przydzielona wsiom i gminom z prawem użytkowania na wypas, zachowując jednak pewne ograniczenia. W 1927 roku, na wniosek węgierskiego botanika Gyuli Nyárádiego, powierzchnia z masywu została przekazana Muzeum Botanicznemu w Klużu do ochrony, stanowiąc pierwszy krok ku statusowi obszaru chronionego.

Moment przełomowy nadszedł 22 marca 1935 roku, gdy rząd Tătărescu, z inicjatywy profesora Alexandru Borzy i uczonego Emila Racoviță, wydał decyzję o utworzeniu Parku Narodowego Retezat, pierwszego parku narodowego w Rumunii i jednego z pierwszych w całym łańcuchu Karpat, obok rezerwatów na Słowacji (Dobroč i Badinský, 1918) oraz późniejszego Parku Narodowego Tatrzańskiego (1948). To osiągnięcie wpisało się w szerszy europejski nurt świadomości wartości dziedzictwa naturalnego, nurt, który w okresie międzywojennym nabierał rozmachu w krajach takich jak Szwajcaria, Francja, Niemcy i kraje skandynawskie, gdzie idea ochrony przyrody zaczynała być wspierana przez elitę naukową i ruchy konserwatorskie inspirowane amerykańskim modelem parków Yellowstone i Yosemite.

Alexandru Borza (1887-1971), założyciel Ogrodu Botanicznego w Klużu-Napoka i pionier rumuńskiej geobotaniki, był jednym z pierwszych europejskich specjalistów, którzy prowadzili systematyczne badania etnobotaniczne. Wykształcony w tradycji austro-węgierskiej szkoły botanicznej i mający kontakty naukowe z badaczami z całej Europy, Borza opisał Retezat jako „świętą ziemię dla nauki, w całości święty pomnik przyrody". W 1927 roku opublikował apel „Potrzebujemy ustawy o ochronie przyrody", a w 1930 roku, na podstawie ustawy nr 213/7 lipca 1930 o ochronie przyrody, utworzono Komisję Pomników Przyrody, z siedzibą w Akademii Rumuńskiej, mającą w składzie Emila Racoviță, George'a Vâlsana, Alexandru Borzę i innych uczonych rangi europejskiej.

Emil Racoviță (1868-1947), drugi duchowy ojciec parku, był uczonym o światowej sławie, założycielem biospeleologii, badaczem polarnym (uczestniczył w ekspedycji Belgica na Antarktydę) i pierwszym dyrektorem Instytutu Speleologii na świecie, utworzonego w Klużu w 1920 roku. Racoviță sprowadził do Klużu międzynarodowy zespół biologów, w tym dwóch Francuzów (Julesa Guiarta, René Jeannela) i Szwajcara (Alfreda Chappuisa), tworząc prawdziwe europejskie centrum badawcze. W 1926 roku Racoviță założył również Krajowy Urząd Turystyczny (ONT), oficjalnie powołany w 1936 roku, kładąc tym samym podwaliny odpowiedzialnej turystyki ekologicznej w Rumunii, z wizją wyprzedzającą współczesne koncepcje zrównoważonego rozwoju.

W 1955 roku, z inicjatywy Borzy i Racoviță, utworzono Rezerwat Naukowy Gemenele, ściśle chronioną strefę o powierzchni 1630-1947 hektarów w sercu parku, przeznaczoną wyłącznie do badań naukowych. W 1979 roku UNESCO włączyła park do programu „Człowiek i Biosfera" (Man and the Biosphere), uznając go za Rezerwat Biosfery, pierwszy tego rodzaju w Rumunii. W 1993 roku Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) zaliczyła go do projektów demonstracyjnych zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich. We wrześniu 2004 roku Retezat został członkiem fundacji PAN Parks, europejskiej sieci dzikich obszarów wysokiej jakości, obok parków takich jak Fulufjället w Szwecji, Majella we Włoszech, Oulanka w Finlandii i Peneda-Gerês w Portugalii. W 2007 roku park został wyznaczony jako obszar Natura 2000 (ROSCI0217 Retezat i ROSPA0084 Góry Retezat), włączając się do europejskiej sieci ekologicznej przeznaczonej do ochrony siedlisk i gatunków o znaczeniu wspólnotowym. W 2008 roku Rada Europy przyznała mu prestiżowy Europejski Dyplom dla Obszarów Chronionych, uznając wyjątkową wartość dziedzictwa naturalnego i wysiłki na rzecz ochrony, dyplom odnowiony w 2013 i 2023 roku.

Innym europejskim wymiarem Retezat jest jego związek z Międzynarodowym Geoparkiem UNESCO Ziemia Hațeg, położonym u podnóża masywu. Ten geopark, członek Globalnej Sieci Geoparków UNESCO od 2005 roku, słynie ze skamieniałości karłowatych dinozaurów odkrywanych od końca XIX wieku w Sânpetru i Tuștea. Gatunki takie jak Magyarosaurus dacus, Telmatosaurus transsylvanicus, Balaur bondoc i olbrzymi pterozaur Hatzegopteryx (o rozpiętości skrzydeł około 14 metrów) żyły około 70 milionów lat temu na dawnej Wyspie Hațeg, tropikalnej wyspie wulkanicznej w Morzu Tetydy. To odkrycie naukowe o światowej skali, dokonane przez rumuńskich i zagranicznych paleontologów (w tym kanadyjskich i brytyjskich) pod kierunkiem profesora Zoltana Csiki-Savy z Uniwersytetu w Bukareszcie, plasuje Retezat w nadzwyczajnym europejskim i światowym kontekście geologicznym, demonstrując ciągłość procesów naturalnych, które kształtowały kontynent.

Ponadto, w 2017 roku lasy bukowe z Retezat (w tym te z Rezerwatu Gemenele) zostały wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako część seryjnego obiektu transnacjonalnego „Pierwotne i wiekowe lasy bukowe Karpat i innych regionów Europy", obok innych 92 komponentów z 18 krajów europejskich, od Albanii i Austrii po Hiszpanię i Ukrainę. To uznanie podkreśla rolę Retezat jako bastionu europejskiej bioróżnorodności leśnej.

Arcydzieło przyrody i dziedzictwo naukowe

Masyw Retezat-Godeanu wyróżnia się złożoną geologią i rzeźbą lodowcową o niezwykłej ekspresyjności. Dwa wielkie bloki erupcyjne granodiorytowe, znane jako „granit Retezat", rozciągają się wzdłuż kierunku głównej północnej grani na długości ponad 40 kilometrów, oferując mineralny krajobraz rzadkiej piękności, z koronkowymi grzbietami, ostrymi krawędziami i imponującymi kotłami lodowcowymi. Część południowa, wapienna, znana jako Mały Retezat, kryje spektakularne formacje krasowe: strome urwiska, wąwozy, jaskinie z koralowymi naciekami i podziemne galerie. Wśród godnych uwagi jaskiń znajdują się Jaskinia Șura Mare (największa jaskinia w Rumunii pod względem objętości, ponad 2 miliony metrów sześciennych), Jaskinia Zeicului, Jaskinia z Koralami i Jaskinia Iorgovanului.

Rzeźba lodowcowa Retezat jest uważana za najbardziej reprezentatywną w rumuńskich Karpatach. Tektonika, litologia i morfologia masywu, skorelowane z orientacją grzbietów względem głównych mas powietrza, czynią z Retezat najwilgotniejszy obszar rumuńskich Karpat. Sieć hydrograficzna dzieli się na dwa główne kierunki: na północ, ku rzece Strei (dorzecze Mureszu), gdzie zbierają się wszystkie rzeki z zachodu, północy i północnego wschodu masywu, oraz na południe, ku Zachodniemu Jiu (dorzecze Jiu). Najważniejszym ciekiem wodnym jest Rzeka Mare, o średnim rocznym przepływie 12,9 metra sześciennego na sekundę. Na wszystkich ciekach wodnych parku występują spektakularne wodospady, takie jak Wodospad Lolaia (15 metrów wysokości), Wodospad Ciomfu Mare, Wodospad Râușor i Wodospad Lazăru.

Jednak prawdziwym arcydziełem Retezat jest jego unikalny system jezior polodowcowych, około 80 sztuk, w tym 54 stałych, położonych na wysokościach między 1700 a 2300 metrów. Te jeziora, utworzone w kotłach lodowcowych, są pogrupowane w kompleksy lub izolowane i stanowią główną atrakcję parku. Wśród nich dwa posiadają rekordy krajowe: Jezioro Bucura, położone na wysokości 2030 metrów, jest największym jeziorem polodowcowym w Rumunii, o powierzchni 8,9 hektara (88 612 metrów kwadratowych), podczas gdy Jezioro Zănoaga jest najgłębszym jeziorem polodowcowym w kraju, o maksymalnej głębokości 29 metrów i objętości 693 152 metrów sześciennych. Inne godne uwagi jeziora to Galeșul, Tăul Negru, Tăul Porții, Tăul Țapului, Ana, Lia, Florica, Viorica, Ștevia i Tăul dintre Brazi. Powierzchnia jezior waha się od 300 metrów kwadratowych (Stânișoara I) do 88 612 metrów kwadratowych Bucury.

Flora Retezat jest jedną z najbogatszych i najbardziej zbadanych w Europie. Z około 1190 gatunkami roślin wyższych, stanowiącymi ponad jedną trzecią flory Rumunii (3450 gatunków), masyw jest prawdziwym rajem botanicznym. Wśród nich 90 taksonów to endemity, czyli nie występują nigdzie indziej na świecie: Centaurea phrygia ratezatensis, Draba dorneri, Festuca pacyphylla, Trifolium retezaticum, Rubus retezaticus, Hieracium borzae (nazwany na cześć Alexandru Borzy) i wiele innych. Kolejne 130 gatunków ma status „zagrożonych" lub „narażonych", w tym edelweiss (Leontopodium alpinum), różne gatunki goryczek, Rhododendron kotschyi, Doronicum carpaticum i goździk lodowy. Zainteresowanie botaniczne Retezat sięga jeszcze drugiej połowy XVIII wieku, a w XIX wieku masyw przyciągał licznych botaników europejskich, w tym z Niemiec, Austrii i Węgier, przyczyniając się do jego międzynarodowej reputacji naukowej.

Roślinność parku układa się piętrowo na kilku poziomach. Lasy bukowe (Fagus sylvatica) zajmują strefę między 800 a 1200 metrów, po nich lasy mieszane (buk, świerk, jodła) między 1200 a 1400 metrów, następnie lasy świerkowe (Picea abies) między 1400 a 1800 metrów. Górna granica lasu znajduje się między 1800 a 1900 metrów, powyżej której rozciąga się strefa subalpejska zdominowana przez kosodrzewinę (Pinus mugo), limba (Pinus cembra), różanecznik (Rhododendron kotschyi) i jałowiec syberyjski (Juniperus sibirica). Lasy pokrywają około 49% powierzchni parku, a spośród nich około 20% to lasy dziewicze i prawie dziewicze, najcenniejsze znajdują się w Rezerwacie Naukowym Gemenele, gdzie znajduje się jedyna w Rumunii strefa starożytnego lasu mieszanego i jedna z nielicznych w Europie.

Fauna Retezat jest równie imponująca, stanowiąc prawie jedną czwartą wszystkich gatunków ssaków Rumunii. Wśród 55 gatunków ssaków znajdują się wilk szary (Canis lupus), niedźwiedź brunatny (Ursus arctos), dzik (Sus scrofa), ryś eurazjatycki (Lynx lynx), żbik (Felis silvestris), kozica górska (Rupicapra rupicapra), jeleń szlachetny (Cervus elaphus), sarna (Capreolus capreolus), wydra (Lutra lutra), kuna leśna (Martes martes) i borsuk (Meles meles). Szczególnym gatunkiem jest świstak alpejski (Marmota marmota), ponownie wprowadzony w 1973 roku, gdy 17 osobników schwytanych w Parku Narodowym Vanoise we Francji i w austriackich Alpach koło Salzburga zostało wypuszczonych w kotle Jeziora Gemenele. To ponowne wprowadzenie, część szerszego projektu obejmującego również Góry Rodniańskie i Făgăraș, stanowi przykład europejskiej współpracy na rzecz ochrony bioróżnorodności, austriackie i francuskie świstaki zaludniają dziś grzbiety Retezat i oferują turystom niezapomniane chwile.

Awifauna parku obejmuje 185 gatunków, Retezat został włączony przez BirdLife International do Ważnych Obszarów dla Ptaków (Important Bird Areas). Gatunkiem emblematycznym jest orzeł przedni (Aquila chrysaetos), którego sylwetka pojawia się na logo parku, obok cietrzewia (Tetrao urogallus), gadożera (Circaetus gallicus), puchacza (Bubo bubo), dzięcioła czarnego (Dryocopus martius), sokoła wędrownego (Falco peregrinus) i sępa płowego. Park kryje 13 gatunków nietoperzy, będąc ważnym centrum ochrony chiropterów, a zidentyfikowano ponad 1000 gatunków motyli, Retezat posiadając dwa Europejskie Obszary Pierwotne dla Motyli.

Legendy, osobowości i momenty przełomowe

Retezat jest owiany welonem legend, które nadają mu szczególną, mityczną aurę w zbiorowej świadomości Europy Południowo-Wschodniej. Sama nazwa góry pochodzi z języka rumuńskiego: „retezat" oznacza „odcięty", a płaska, jakby nożem odcięta forma szczytu Retezat (2482 metry), widoczna z całej Ziemi Hațeg, dała początek licznym opowieściom. Najbardziej rozpowszechniona legenda głosi, że dwaj olbrzymi walczyli na śmierć i życie, a jeden z nich odciął szczyt góry żelazem pługa. Inna wersja opowiada o Białym Cesarzu, synu cesarza, który w walce z siedmiogłowym smokiem (zmejem) miał przez pomyłkę odciąć szczyt góry. Bardziej współczesna wersja, krążąca wśród turystów, głosi, że szczyt został „odcięty" przez olbrzymi laser istot pozaziemskich, Retezat będąc uważany za swego rodzaju „bramę międzyplanetarną".

Najbardziej znaną lokalną legendą jest ta o Iovie Iorgovie, postaci mitycznej podobnej do Herkulesa z mitologii greckiej. Według ballady ludowej, zarejestrowanej w 1867 roku przez węgierskiego etnologa Jánosa Csató i zachowanej w 43 wariantach, Iorgov był dzielnym młodzieńcem, „synem Rumuna" (synem Rzymianina), który zakochał się w pasterce. Dziewczyna została porwana przez smoka, a Iorgov, po rozpaczliwych poszukiwaniach, dotarł w góry Retezat, gdzie olbrzymim buzdyganem pokonał smoka. Szczyt Piatra Iorgovanului (2014 metrów), położony w Małym Retezacie, wapiennej części masywu, nosi imię tego bohatera, a Jaskinia Iorgovanului, znajdująca się w pobliżu, jest uważana za miejsce, gdzie smok miał swoją siedzibę. Ta legenda odzwierciedla warstwę kulturową dacką i rzymską regionu, Retezat bowiem znajduje się w pobliżu Sarmizegetusy Regia, duchowej stolicy Dacji, i ruin Ulpia Traiana, miasta rzymskiego zbudowanego przez cesarza Trajana po podboju Dacji w 106 roku n.e.

Inną postacią historyczną związaną z Retezat jest rodzina Kendeffy, której członkowie władali tymi ziemiami przez wieki. Ostatni hrabia Kendeffy, Gabor, pozostał w Rumunii po nacjonalizacji z 1948 roku, odmawiając wyjazdu na Zachód z resztą rodziny, i został pochowany na cmentarzu w Hațeg, w ceremonii pogrzebowej uczestniczyła cała ludność wsi Sântămărie-Orlea. Dziedzictwo Kendeffy obejmuje Zamek Sântămăria-Orlea i ruiny Twierdzy Colț, wzniesionej pod koniec XIII wieku przy wejściu do wąwozu Râușor, nad drogą prowadzącą w kierunku Retezat.

Wśród osobistości naukowych, które naznaczyły historię Retezat, znajdują się, obok Alexandru Borzy i Emila Racoviță, także Andrei Popovici-Bâznoșanu, geograf i etnolog, George Vâlsan, geograf, oraz węgierski botanik Gyula Nyárádi, który zaproponował w 1927 roku pierwszy rezerwat przyrody w tym rejonie. Francuski geograf Emmanuel de Martonne, słynący ze swoich badań nad Karpatami, odwiedził Retezat w 1921 roku i zasygnalizował masowe wylesienia w dorzeczu Rzeki Șes. W okresie komunistycznym park doświadczał okresów izolacji, ale także intensyfikacji badań naukowych, szczególnie w Rezerwacie Gemenele, gdzie Akademia Rumuńska zbudowała Dom Laboratorium na wysokości 1770 metrów.

Po 1990 roku Retezat stanął przed poważnymi wyzwaniami: nadmiernym wypasem, nielegalnymi wyrębami i roszczeniami ziemskimi. W 2006 roku państwo rumuńskie zdecydowało na korzyść potomków rodziny Kendeffy, przyznając im 10 000 hektarów w Retezacie, w tym części parku, na podstawie ustawy o restytucji własności skonfiskowanych przez poprzednie reżimy. Akademia Rumuńska, której przyznano te tereny w latach 30., zakwestionowała decyzję, a po długim procesie, w 2022 roku, sąd uznał restytucję za nielegalną, park wracając do własności państwa. Ta epoka przetestowała odporność instytucji ochrony przyrody w Rumunii i zwróciła uwagę międzynarodowych organizacji ekologicznych na podatność europejskiego dziedzictwa naturalnego.

Praktyczny przewodnik po zwiedzaniu i doświadczenie współczesnego turysty

Zwiedzanie Parku Narodowego Retezat w 2026 roku oferuje kompletną europejską doświadczenie ekoturystyczne, łącząc wędrówki górskie o różnym stopniu trudności, obserwację dzikiej fauny i flory oraz dostęp do dziedzictwa naukowego o wartości światowej. Główny dostęp do parku prowadzi od północy, przez miejscowości Ziemi Hațeg: Ohaba de sub Piatră, Sălașu de Sus, Nucșoara i Cârnic, położone wzdłuż drogi wojewódzkiej DJ 667A i drogi krajowej DN66. Inną drogą dostępu jest południowa, przez Câmpu lui Neag i Wąwóz Buții, przyjeżdżając od Petroșani drogą DN66A. Centrum Zwiedzania parku, położone we wsi Nucșoara (gmina Sălașu de Sus), jest otwarte od poniedziałku do piątku w godzinach 08:00-16:30 (w piątek do 14:00), a w sezonie turystycznym (sobota i niedziela) strażnicy oferują informacje i bilety przy głównych wejściach: Cârnic, Gura Apelor i Câmpul lui Neag.

Opłata za zwiedzanie wynosi 10 lei rumuńskich od osoby (z VAT), ważna 7 dni, niezależnie od liczby wejść do parku w tym okresie. Bilet można nabyć w Centrum Zwiedzania Nucșoara, przy innych wejściach do parku, u upoważnionego personelu administracji, a także online lub przez SMS, ułatwiając planowanie podróży. Dla osób przyjeżdżających samochodem do bariery przy Gura Apei (droga w kierunku Gura Bucurei/Poiana Pelegii) pobierana jest dodatkowa opłata za przejazd drogą leśną w wysokości 15 lei/samochód, na rzecz Dyrekcji Leśnej Hunedoara. Zebrane fundusze są wykorzystywane do sprzątania parku, utrzymania infrastruktury i działań na rzecz ochrony.

Sieć schronisk turystycznych w parku oferuje punkty wypoczynku dla wędrowców: Schronisko Pietrele (1480 m), Schronisko Gențiana (1670 m), Schronisko Buta (1580 m), Schronisko Rotundu, Schronisko Baleia, Schronisko Gura Apei (945 m), a także schroniska ratownicze Salvamont Bucura, Salvamont Zănoaga, Stâna de Râu i Condor. Oznakowane szlaki turystyczne wahają się od łatwych, dostępnych dla rodzin z dziećmi, po trudne, przeznaczone dla doświadczonych alpinistów. Wśród najpopularniejszych znajdują się: szlak Cârnic – Schronisko Gențiana – Jezioro Pietrele – Przełęcz Bucurii (8-9 godzin), szlak Gura Bucurii – Jezioro Bucura – Szczyt Peleaga – Dolina Pelegii – Gura Bucurii (około 8 godzin, trudność średnia do trudnej), szlak Râușor – Jezioro Ștevia – Szczyt Retezat – Râușor (10-11 godzin, około 1400 metrów różnicy poziomów) oraz szlak Wąwóz Buții – Schronisko Buta – Szczyt Piule – Szczyt Pleșa (8-9 godzin). Niedawno urządzono szlak dostępny dla wszystkich, w tym osób z niepełnosprawnościami, przy Centrum Zwiedzania Nucșoara, umożliwiający kontakt z naturą poprzez wszystkie zmysły.

Optymalnym okresem zwiedzania są miesiące od czerwca do września, gdy pogoda jest korzystna, a większość szlaków jest dostępna. Zimą park przekształca się w krainę narciarstwa turystycznego i zimowego alpinizmu, niektóre szlaki są zamykane z powodu zagrożenia lawinami. Biwakowanie jest dozwolone tylko w wyznaczonych strefach, z zachowaniem regulaminu parku. Ważne jest, by wiedzieć, że w Rezerwacie Naukowym Gemenele dostęp jest surowo zabroniony dla szerokiej publiczności, dozwolony wyłącznie dla badaczy z zezwoleniem wydanym przez Akademię Rumuńską, jest to bowiem strefa ochrony całkowitej przeznaczona do zachowania ekosystemów w ich naturalnym stanie.

Dla pełnego doświadczenia, odwiedzający mogą połączyć eksplorację Retezat z wizytami w Międzynarodowym Geoparku UNESCO Ziemia Hațeg, położonym u podnóża masywu. Tutaj można zwiedzić Dom Geoparku w Hațeg, z wystawą „Smoki, smoki i dinozaury", Dom Karłowatych Dinozaurów w Sânpetru, Dom Wulkanów w Densuș, a także średniowieczne kościoły obronne w Densuș (najstarszy w Rumunii, z malowidłami ściennymi z XV wieku), Sântămăria-Orlea i Strei, wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Ponadto w pobliżu znajduje się Sarmizegetusa Regia, dawna stolica Dacji, wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako część „Dackich Twierdz z Gór Orăștie".

Retezat pozostaje więc miejscem, gdzie historia Europy — od cywilizacji dackiej i podboju rzymskiego, przez średniowieczne migracje i arystokrację austro-węgierską, po współczesną naukę i ochronę — spotyka się z naturą w wyjątkowej symbiozie. Jest to sanktuarium nie tylko dla niedźwiedzia brunatnego, wilka, kozicy górskiej i orła przedniego, ale także dla europejskiego ducha odkrywania, szacunku dla dziedzictwa naturalnego i poszukiwania prawdziwych wartości cywilizacji. Dla europejskiego podróżnika, który tu dociera, Retezat oferuje to, co niewiele miejsc na kontynencie może jeszcze zaoferować: autentyczne spotkanie z dzikością, w krajobrazie, który pozostał zasadniczo niezmieniony przez tysiące lat, cichy świadek przemijania imperiów i trwania życia w jego najczystszych formach.