Twierdza Sarmizegetusa Regia

Twierdza ponad Europą: wprowadzenie i wartość uniwersalna

Na wysokości ponad 1200 metrów, w sercu Gór Orăștiei w południowo-zachodniej Transylwanii, na Wzgórzu Grădiștei – szczycie górującym nad doliną rzeki o tej samej nazwie – rozciągają się ruiny najbardziej imponującej stolicy cywilizacji, którą europejska historia przez długi czas nazywała jednym, niesprawiedliwym słowem: „barbarzyńską". Znajdowała się tu Sarmizegetusa Regia, stolica Królestwa Dackiego, najważniejszy ośrodek militarny, religijny i polityczny świata dackiego przez prawie półtora wieku, od połowy I wieku p.n.e. do lata 106 n.e., kiedy legiony Trajana ją zdobyły i niemal zrównały z ziemią. Dziś stanowisko archeologiczne na Grădiștea de Munte, położone na terenie wsi o tej samej nazwie w gminie Orăștioara de Sus, w okręgu Hunedoara, stanowi część zespołu „Twierdz dackich w Górach Orăștiei", wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1999 roku – uznanie faktu, że te fortyfikacje reprezentują, jak określili eksperci UNESCO, „obraz starożytnej, silnej i innowacyjnej cywilizacji", zdolnej rozwinąć oryginalną architekturę wojskową, proto-miejską urbanistykę i unikalny w Europie na wschód od Renu system religijny.

Dla wykształconego podróżnika europejskiego Sarmizegetusa Regia to więcej niż tylko stanowisko archeologiczne. To miejsce, gdzie zakończyła się jedna z najbardziej dramatycznych konfrontacji między Imperium Rzymskim a „barbarzyńskim” światem Europy – wojny dacko-rzymskie Trajana –, to punkt wyjścia prowincji rzymskiej Dacji, która miała kształtować losy całego regionu przez 165 lat, i jednocześnie jedno z nielicznych miejsc w Europie, gdzie można kontemplować w skali monumentalnej architekturę sakralną cywilizacji przedrzymskiej, która osiągnęła poziom rozwoju urbanistycznego rywalizujący z wielkimi ośrodkami świata hellenistycznego. Tutaj, na wysokości 1200 metrów nad poziomem morza, Dakowie zbudowali miasto na ponad 250 antropogenicznych tarasach, wykopali kilometry kanałów do ujęcia i dystrybucji wody pitnej, bili monety naśladując rzymskie denary, wznieśli osiem świątyń – dwie okrągłe i sześć czworobocznych, według najnowszych odkryć – i zgromadzili skarb, którego złoto miało sfinansować w Rzymie forum i Kolumnę Trajana. Odwiedzający, który dziś stąpa po ruinach twierdzy, w istocie stąpa po jednym z kamieni granicznych historii europejskiej: granicy między dwoma światami, rzymskim i dackim, których gwałtowne spotkanie – ale i twórcza fuzja – dało początek, między innymi, narodowi rumuńskiemu i jego łacińskiej spuściźnie.

Historyczne korzenie i wielkie europejskie połączenia

Historia Sarmizegetusy rozpoczyna się w pełnym I wieku p.n.e., w momencie, gdy Europa była teatrem wielkoskalowych przemian politycznych. W połowie tego wieku król Burebista – imię, które wciąż rezonuje w europejskiej historiografii jako pierwszy zjednoczyciel plemion getycko-dackich – zdołał, z pomocą wielkiego kapłana Deceneu, stworzyć państwo scentralizowane, rozciągające się od Pontu Euxinu po Nizinę Panońską i od Gór Haemus po bagna Prypeci. To królestwo, porównywalne ambicją i organizacją z państwami hellenistycznymi wokół lub z rzymską ekspansją Cezara w Galii, miało początkowo stolicę w Argedavie, identyfikowanej przez historyków z twierdzą w Costești-Cetățuie, położonej w pobliżu, po czym, pod koniec panowania Burebisty, ośrodek władzy przeniósł się do Sarmizegetusa Regia. Kontekst europejski tego wzrostu jest kluczowy: Burebista bezpośrednio zaangażował się w politykę republiki rzymskiej, wybierając poparcie Pompejusza w wojnie domowej przeciwko Cezarowi w 48 roku p.n.e. – dowód, że królestwo dackie było już uznawanym aktorem na scenie dyplomatycznej basenu Morza Śródziemnego. Zamordowany w 44 roku p.n.e., niedługo po śmierci Cezara, Burebista pozostawił po sobie silne państwo, którego twierdze – Costești-Cetățuie, Costești-Blidaru, Piatra Roșie, Bănița, Căpâlna i sama Sarmizegetusa – miały stworzyć, wiek później, system obronny zaprojektowany przez ostatniego króla dackiego.

Tym ostatnim królem był Decebal (lub Diurpaneus, „najsilniejszy z Daków”, jak glosują źródła), który panował między 87 a 106 rokiem n.e. i zdołał zjednoczyć państwo dackie po okresie rozpadu, motywowany właśnie coraz większym zagrożeniem ze strony ekspansji Imperium Rzymskiego ku Dunajowi. Relacje z Rzymem były naznaczone konfliktem i dyplomacją: za panowania Domicjana generał Cornelius Fuscus został pokonany przez Daków w 87 roku n.e., a pokój z 89 roku n.e. przekształcił Dację w królestwo klienckie – Rzym zobowiązywał się płacić subsydia, wysyłać rzemieślników, inżynierów i architektów oraz dostarczać broń, w zamian za zobowiązanie Daków do obrony granicy imperialnej. To „wczesne zromanizowanie” dackich fortyfikacji, potwierdzone archeologicznie, pokazuje, jak bardzo świat dacki był powiązany ze światem rzymskim jeszcze przed ostatecznymi wojnami. Gdy Trajan wstąpił na tron w 98 roku n.e., Dacja stanowiła główne zagrożenie dla prowincji naddunajskich – Mezji – i decyzja o podboju została podjęta szybko. Nastąpiły dwie krwawe wojny: 101–102 i 105–106 n.e., których epizody zostały uwiecznione na słynnej Kolumnie Trajana w Rzymie, wzniesionej w 113 roku n.e. na Forum Trajana, dzieło architekta Apollodorosa z Damaszku. Spiralna fryz, długi na prawie 200 metrów i zaludniony ponad 2500 postaciami, przedstawia sceny z oblężenia Sarmizegetusy: dackich obrońców dzielących się ostatnimi kroplami wody po tym, jak Trajan odciął im przewody, płonącą twierdzę, zdobycie skarbu królewskiego. Historyk rzymski Dio Cassius odnotowuje, że po upadku stolicy, bliski współpracownik Decebala, Bicilis, wyjawił Rzymianom miejsce ukrytej skarbnicy pod korytem rzeki Sargetia – identyfikowanej z dzisiejszym Strei – gdzie król zmienił bieg wody z pomocą więźniów, by zakopać złoto i srebro. Liczby przekazane przez Dio Cassiosa i Ioannesa Lydusa, oparte na Getice Kritona – 165 000 kg złota i 331 000 kg srebra – są oczywiście przesadzone, ale bogactwo zdobyczy było realne i imponujące: złoto Daków sfinansowało budowle imperialne w Rzymie i podsyciło mit „El Dorada” na północ od Dunaju. Sam Decebal, ścigany przez rzymską kawalerię, popełnił samobójstwo, przecinając sobie gardło, odmawiając wpadnięcia żywcem w ręce Rzymian. Po 106 roku n.e. garnizon złożony z oddziałów IV Legionu Flavia Felix stacjonował w twierdzy przez około jedenaście lat, a Dacja stała się prowincją rzymską. Trajan założył około 40 kilometrów na południowy zachód nową stolicę, Colonia Ulpia Traiana Augusta Dacica Sarmizegetusa – dziś stanowisko w Sarmizegetusa-Hațeg, z muzeum i rzymskim amfiteatrem – a cesarz Hadrian miał dodać nazwę Sarmizegetusa właśnie po to, by nowa stolica była postrzegana jako symboliczna kontynuacja dackiej. W 271 roku n.e. Aurelian wycofał administrację rzymską na południe od Dunaju, ale dziedzictwo kulturowe pozostało: język łaciński używany tutaj miał stać się w kolejnych wiekach fundamentem języka rumuńskiego.

Ciekawe dla czytelnika europejskiego jest również to, jak Sarmizegetusa była postrzegana przez świat starożytny po podboju. Klaudiusz Ptolemeusz, w swojej Geographii (ok. 150 n.e.), wymienia „Zarmizeghéthousa Basileion” – „twierdzę królewską” – wśród osad Dacji, zachowując współrzędne geograficzne dawnej stolicy nawet po jej zniszczeniu. Nazwa przetrwała w źródłach w wielu formach – Zarmigethusa, Zermizegethusa (Dio Cassius), Sarmazege (Anonimowy Geograf z Rawenny, VII wiek), Sarmategte (Tabula Peutingeriana) – dowód trwałej pamięci geograficznej. Co więcej, aż do początku XX wieku historycy mylili rzymską stolicę Ulpia Traiana z dacką stolicą, dopiero w 1880 roku historyk Grigore Tocilescu zaproponował identyfikację ruin na Grădiștea Muncelului z prawdziwą Sarmizegetusą, na podstawie greckich znaków wydrapanych na dackiej murarce.

Naukowe odkrycie stanowiska należy, paradoksalnie, do innej epoki imperialnej: habsburskiej. Na początku XIX wieku wieść o odkryciu złotych skarbów przez mieszkańców przyciągnęła uwagę administracji austriackiej w Transylwanii. W latach 1803–1804 prokurator domeny fiskalnej Hunedoary, Paul Török, przedstawiciel austriackiego Fiskusa, zorganizował pierwsze oficjalne wykopaliska – prawie dziesięć miesięcy badań, które odsłoniły pięciokątną wieżę, ruiny świątyń, łaźnię rzymską i fragmenty ceramiczne z inskrypcjami, w tym słynną „PER Sco Rilo”. W ciągu XIX wieku badania stanowiska przejęła plejada uczonych Imperium Austro-Węgierskiego – Austriaków, Węgrów i Sasów: Michael Ackner, Johann Neigebaur, bracia Friedrich i Heinrich Müller, Gabor Finály, Gábor i István Téglás, Anton Bögözi, Mihály Péchy, Franz von Pribila – podczas gdy rumuńscy uczeni zajmowali się przede wszystkim kwestią łacińskości. Ta „imperialna” faza badań pozostawiła po sobie plany, raporty i częściowo zapomniane odkrycia, odkryte na nowo dopiero przez współczesnych archeologów. XX wiek przyniósł systematyzację: Vasile Pârvan, D.M. Teodorescu, Constantin Daicoviciu – który od 1949 roku kierował najszerszym projektem badawczym –, Hadrian Daicoviciu, Ion Horațiu Crișan i Ioan Glodariu położyli podwaliny współczesnego rozumienia stanowiska. Od 1995 roku ścisła współpraca między Instytutem Historii Starożytnej Uniwersytetu w Kolonii a Narodowym Muzeum Historii Transylwanii w Klużu, wraz z Uniwersytetem Babeș-Bolyai, wprowadziła niemieckie metody archeologii sondażowej i geofizyki w Góry Orăștiei. A od 2020 roku europejski projekt „Stolica Dacji – żywe muzeum europejskiego dziedzictwa kulturowego”, finansowany przez Program RO-CULTURA z Grantów EOG (fundusze norweskie) w wysokości około 2,7–3 milionów euro, we współpracy z Fundacją Mihai Eminescu Trust i regionem Møre og Romsdal w Norwegii, rozpoczął najszerszą restaurację w najnowszej historii zabytku: ponad 700 metrów muru obronnego odbudowanych, cyfryzację stanowiska, lapidarium i schronisko dla zwiedzających. W 1999 roku sześć fortyfikacji – Sarmizegetusa Regia, Costești-Cetățuie, Costești-Blidaru, Luncani-Piatra Roșie, Bănița i Căpâlna – zostało wspólnie wpisanych na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, jako unikalny w Europie system obronny.

Arcydzieło architektoniczne i dziedzictwo artystyczne

Systematyczne wykopaliska archeologiczne odsłoniły zespół o zdumiewającej złożoności, zorganizowany w trzy funkcjonalnie odrębne strefy: twierdzę – rezydencję króla, wielkiego kapłana i najwyższego sędziego –, strefę sakralną, z monumentalnymi sanktuariami, oraz osadę cywilną, największe znane dotąd siedlisko w świecie dackim. Cały kompleks rozciąga się na osi prawie sześciu kilometrów, na zboczach Wzgórza Grădiștei, i obejmuje ponad 250 antropogenicznych tarasów – niektóre niedawne źródła topograficzne szacują prawie 400 hektarów terenu wyrównanego w starożytności – z których tylko niewielka część została zbadana do dziś.

Twierdza właściwa wznosi się na szczycie, na wysokości 1200 metrów, i jest otoczona murem obronnym zbudowanym w całości w technice murus dacicus – oryginalnym systemie architektonicznym, bez odpowiednika w świecie starożytnym, który łączy masywne bloki kamienia z wypełnieniem i ramą z drewna, nadając konstrukcji niezwykłą wytrzymałość i elastyczność. Mury, grube na 3,30 metra i wysokie na 4–5 metrów, tworzą nieregularny wielobok – prawie sześciokąt o nierównych bokach – o maksymalnej szerokości 152 metrów, doskonale dostosowany do formy skały. Wewnątrz obwodu, o powierzchni ponad hektara (w ramach szerszego kompleksu, akropolu osiągającego około 3 hektary), znajdowały się rezydencja króla i budynki administracyjne. Innowacja techniczna Daków nie kończy się na tym: genialny system ujęcia, filtracji i dystrybucji wody pitnej – przewody ceramiczne, cysterny, kanały – obsługiwał zarówno twierdzę, jak i cywilne dzielnice na tarasach, a dackie elity korzystały z bieżącej wody w mieszkaniach, luksus prawie nie do pomyślenia dla Europy tamtych czasów. Historyk Hadrian Daicoviciu podkreślał, że te instalacje świadczą o „niezwykłych troskach o higienę publiczną”, a w jednym z zbadanych mieszkań odkryto prawdziwy zestaw medycyny starożytnej: pęsetę z brązu, skalpel z żelaza, pięć glinianych słoiczków do przechowywania substancji leczniczych i płytę z prasowanego popiołu wulkanicznego, używaną jako środek absorbujący i gojący. Dacki lekarze-kapłani znali 42 rośliny lecznicze o właściwościach uzdrawiających – ich lista, z dackimi nazwami, została przekazana przez greckiego lekarza Dioskorydesa –, praktykowali zabiegi balneologiczne i byli zdolni wykonywać operacje chirurgiczne.

Strefa sakralna, położona około 100 metrów na wschód od bramy twierdzy i połączona z nią przez via sacra – brukowaną drogę z płyt wapienia, piaskowca i andezytu, której odcinki zostały odsłonięte w niedawnych kampaniach –, rozciąga się na dwóch wielkich tarasach (X i XI), a według odkryć z lat 2017–2021 także na tarasie IX. Tutaj koncentruje się osiem świątyń – dwie okrągłe i sześć czworobocznych – co czyni z Sarmizegetusy jeden z najgęstszych kompleksów architektury sakralnej w starożytnej Europie. Wielka Świątynia Okrągła – „sanktuarium-kalendarz”, jak została nazwana – dominuje nad zespołem: budynek o średnicy prawie 30 metrów, zbudowany z trzech koncentrycznych kręgów – 104 bloki andezytu na zewnątrz, 180 słupów andezytowych pośrodku i wewnątrz 84 drewniane słupy wysokie na około 3 metry, obłożone płytami terakoty, plus absyda w kształcie podkowy z 34 drewnianych słupów wyznaczających palenisko świętego ognia. Cztery symetryczne wejścia i stożkowy dach dopełniały konstrukcję, a absyda była zorientowana ku wschodowi przesilenia zimowego. Matematyczny układ elementów – 180 słupów pogrupowanych w 30 kolumn po 6, 52 cokołów w czterech rzędach po 13 – podsycał fascynującą hipotezę dackiego kalendarza: roku 360 dni podzielonego na 12 miesięcy po 30 dni, każdy miesiąc na 5 okresów po 6 dni, lub, w wariancie wielkiej świątyni z wapienia, roku 364 dni reprezentowanego przez 4 pory roku po 13 tygodni. Obok niej znajduje się słynne „Słońce z andezytu” – okrągły ołtarz odkryty w 1958 roku i całkowicie odsłonięty w 1959, wyrzeźbiony z dziesięcioma promieniami słonecznymi, symbolem urano-solarnego charakteru religii dackiej. Wielka świątynia z wapienia, najstarsza, pochodzi z epoki Burebisty i mieściła 60 drewnianych kolumn na masywnych wapiennych cokołach, podczas gdy czworoboczne świątynie z andezytu, z cokołami o średnicy dwóch metrów, były, według interpretacji archeologów, przestrzeniami rytuałów inicjacji wojskowej – „świątynią człowieka i legowiskiem wilków”, jak pisał historyk Dinu Antonescu. Cecha uderzająca, która zadziwia do dziś: wielkie dackie sanktuaria nie miały innego dachu niż niebo – przestrzenie otwarte, hiperestetyczne, gdzie kolumny z kamienia i drewna obramowywały samo niebo jak żywą świątynię.

Najbardziej spektakularnym odkryciem ostatnich lat – oficjalnie ogłoszonym w 2021 roku przez archeologa Răzvana Mateescu, z Narodowego Muzeum Historii Transylwanii i Uniwersytetu Babeș-Bolyai, koordynatora wykopalisk – jest ósma świątynia, zidentyfikowana na tarasie IX, po pięciu kampaniach wykopaliskowych rozpoczętych w 2017 roku. Jej plan obejmuje 60 wapiennych podstaw rozmieszczonych w pięciu rzędach po dwanaście rzędów, na powierzchni szacowanej na 350 metrów kwadratowych, a fragmenty malowanego tynku znalezione w warstwie spalenizny, która zniszczyła poprzedni budynek, stanowią wyjątkową rzadkość w architekturze dackiej: „Tynk, zwłaszcza malowany, nie jest często spotykany – nie każdy mógł sobie na to pozwolić”, podkreślał Mateescu, sugerując, że także faza poprzednia była imponującym budynkiem, zniszczonym przez pożar i odbudowanym od podstaw.

Osada cywilna, rozciągająca się na dziesiątkach sztucznych tarasów na zachodnich i wschodnich zboczach wzgórza, ujawnia miasto przemysłowe i handlowe o europejskich proporcjach. Znajdowały się tu grupy mieszkań, warsztaty rzemieślnicze, magazyny, spichlerze i instalacje ujęcia i dystrybucji wody. Większość odkrytych warsztatów to kowadła – na jednym tarasie znaleziono około 1000 kilogramów lup żelaznych, surowca na narzędzia i broń –, ale badano także warsztaty ceramiczne i szklarskie. W 1988 roku, we wschodniej części stanowiska, na tarasie IV, odkryto mennicę, w której Dakowie naśladowali rzymskie denary – dowód integracji gospodarki dackiej z śródziemnomorskim systemem handlowym –, z brązowymi stemplami osadzonymi w żelaznych tulejach. Inwentarz warsztatów kowalskich jest imponujący: około 400 artefaktów metalowych – sierpy, kosy, motyki, grabie, noże, radła do pługa, topory ciesielskie, ale także broń: zakrzywione sztylety (sicae), miecze, groty włóczni, tarcze. Ceramika z Sarmizegetusy imponuje elegancją zastawy stołowej, z widocznymi wpływami śródziemnomorskimi, a na licznych fragmentach pojawiają się znaki graficzne – litery greckie i łacińskie wydrapane po wypaleniu – które sugerują nieoczekiwany poziom alfabetyzacji. Na terenie stanowiska znaleziono w ciągu czasu liczne biżuterię, złote monety typu Koson z greckimi inskrypcjami, przedmioty ze złota i srebra, które stanowią część słynnego Skarbu dackiego, przechowywanego dziś w większości w Narodowym Muzeum Historii Rumunii w Bukareszcie.

Architektura i sztuka Sarmizegetusy wpisują się w szeroki kontekst europejski: Dakowie należą do północnej gałęzi Traków, a ich cywilizacja materialna – od ceremonialnych hełmów z Ciumești lub Żelaznej Bramy po srebrne fibule i wyrafinowaną ceramikę – nosi piętno interakcji ze światem celtyckim (kultura La Tène), z greckimi koloniami na wybrzeżu Pontu Euxinu (Histria, Tomis, Callatis) i z imperium scytyjskim. Okrągłe sanktuaria, z precyzyjnymi orientacjami astronomicznymi ku przesileniom, przyciągnęły porównania z Stonehenge – megalitycznym zabytkiem również wpisanym na listę dziedzictwa UNESCO –, choć, w przeciwieństwie do niego, dackie świątynie były konstrukcjami „żywymi”, z kamienia i drewna, przeznaczonymi do rytuału, nie tylko do obserwacji nieba. Technika murus dacicus, choć wykazuje pewne podobieństwa z metodami fortyfikacji hellenistycznych (widoczne zwłaszcza w Costești-Blidaru) i celtyckich, pozostaje oryginalną innowacją, uznawaną jako taka przez forum UNESCO.

Legendy, postacie i momenty przełomowe

Postacią, która dominuje w historii i pamięci Sarmizegetusy, jest bez wątpienia król Decebal. Panując między 87 a 106 rokiem n.e., zdołał zjednoczyć rozbite królestwo dackie i stawić opór dwóm kampaniom wojskowym rzymskim przed ostatecznym upadkiem. Na wielkim naczyniu glinianym – wysokim na około 60 centymetrów i o średnicy ponad metra – znalezionym na stanowisku, widnieje inskrypcja w alfabecie łacińskim: „DECEBALVS PER SCORILO”, interpretowana przez uczonych jako „Decebalus, syn Scorilo”. Scorilo (lub Scorylo) był królem dackim wspomnianym przez historyka rzymskiego Frontinusa i przez gota Jordanesa (pod imieniem Coryllus, między Comosicusem a Diurpaneusem), który miał panować cztery dekady w okresie względnego pokoju, do około 70 roku n.e. Jordanes w swojej Getice pisał, że geci „byli zawsze wyżsi prawie od wszystkich barbarzyńców i prawie równi Grekom” – ocena wartościująca, która umieszcza królestwo dackie na mapie kulturowej starożytnej Europy. Śmierć Decebala, latem 106 roku n.e., po tym jak został ścigany przez rzymską kawalerię przez góry, oznacza moment przełomowy: odmawiając niewoli, król przeciął sobie gardło, a wraz z nim zakończyło się istnienie niepodległego Królestwa Dackiego.

Inną legendarną postacią jest Zalmoxis (lub Zalmoxian), najwyższy bóg Daków, o którym Herodot – ojciec europejskiej historiografii – relacjonował, że miał być getem urodzonym na ziemiach Dacji, niewolnikiem Pitagorasa na wyspie Samos, wyzwolonym i wzbogaconym mądrością od wielkiego greckiego filozofa i od Egipcjan, których miał odwiedzić w swoich podróżach. Powróciwszy do swoich, Zalmoxis miał przynieść wiarę w nieśmiertelność duszy i misteria religii monoteistycznej, z jednym, wszechmocnym bogiem, władcą nad niebem i ziemią. Ta „nauka pitagorejska” Zalmoxisa, przefiltrowana przez pryzmat religii słonecznej urano-solarnej sanktuariów w Sarmizegetusa, ilustruje, jak głęboko świat dacki był powiązany z wielkimi prądami duchowymi basenu Morza Śródziemnego – od faraońskiego Egiptu po klasyczną Grecję – i wyjaśnia prestiż dackiego kapłaństwa, zdolnego zjednoczyć, obok króla, całe państwo.

Legendy miejsca nie kończą się na postaciach historycznych. Opowieść o skarbie Decebala – skarbie ukrytym pod korytem rzeki Sargetia (dzisiejszy Strei), wyjawionym przez zdrajcę Bicilisa – żywiła wieki poszukiwań. Pod koniec XVIII wieku wieść, że wieśniacy znajdują złote monety wśród ruin, wywołała „gorączkę złota” w habsburskiej Transylwanii i doprowadziła do pierwszych oficjalnych wykopalisk. Dwa wieki później, po 1990 roku, odkrycie skarbów przez kłusowników archeologicznych – Skarb z Fagii lui Bodea (1996, około 3000–4000 złotych staterów, 25–34 kg), skarb 3600 monet Lizymacha z Șesu Căprăreței (1998, 30,6 kg), ten z Dealu Muncelului (2007, 10,2 kg) – wywołało prawdziwe współczesne „El Dorado” w Górach Șureanu, łącznie około 87–97 kilogramów złota częściowo odzyskanego przez władze. Najbardziej spektakularnym epizodem pozostaje ten dackich bransolet ze złota: 24 spiralne bransolety z 24-karatowego złota, niektóre ważące ponad kilogram, z końcówkami w kształcie głowy wilka – symbolu dackiej szlachty i prawdopodobnie wyłącznym atrybutem rodziny królewskiej jako kapłanów. Trzynaście z nich (plus czternasta, o wadze 1,2 kg) zostało odzyskanych przez państwo rumuńskie między 2007 a 2011 rokiem, po tym jak zostały nielegalnie wywiezione z kraju i sprzedane na czarnym rynku antyków – historia, która wciąż mąci spokój góry i która, niestety, pokazuje również kruchość dziedzictwa wobec kłusownictwa archeologicznego.

Nawet nazwa twierdzy nie uchodzi tajemnicy. Sarmizegetusa – po grecku Zarmizegethoúsa – dotarła do nas w licznych wariantach (Zarmigethusa u Ptolemeusza, Zermizegethusa u Dio Cassiosa, Sarmazege u Geografa z Rawenny), a jej etymologia pozostaje przedmiotem debaty. Najczęściej cytowana hipoteza, sformułowana przez językoznawcę Ioana I. Russu, widzi w nazwie złożenie zermi („skała, wysokość”) i zeget („palizada, twierdza”, z indoeuropejskiego gegh-, „gałąź, słup”), dając znaczenie „Twierdzy na skale” lub „Twierdzy wysokiej”. Inne hipotezy proponują „miasto gorącej rzeki” (od zarmi, „ciepły”, i nazwy rzeki Sargetia), „centrum, gdzie spotykają się konni łucznicy” lub „pałac, który oświetla świat życia” – ta ostatnia zbliżając zaryma („pałac”, por. sanskryckie harmya) do zegeth („świat życia”). Starsza teoria, „stolicy Sarmatów i Getów” (sarmis et getusa), została odrzucona przez Vasile Pârvana, który wykazał, że Sarmaci wkroczyli na terytorium getyckie dopiero po Trajanie, a nazwa stolicy była znacznie starsza. Fakt, że toponim Grădiștea – stare rumuńskie słowo oznaczające „twierdzę” – był zachowany przez miejscowych chłopów przez dwa tysiąclecia, jest sam w sobie cudem pamięci ludowej: pasterze z wioski u podnóża góry zachowali, z ust do ust, nazwę zaginionej stolicy.

Wśród momentów przełomowych historii europejskiej, których gościem jest to miejsce, znajdują się także wojna z Domicjanem (87–89 n.e.), gdy Dacja stała się królestwem klienckim Rzymu, oraz wycofanie aureliańskie z 271 roku n.e., które przesunęło granicę imperium na Dunaj, ale pozostawiło po sobie zromanizowaną Dację, matrycę kulturową przyszłej Rumunii. Między tymi kamieniami milowymi Sarmizegetusa była świadkiem narodzin prowincji Dacji i syntezy kulturowo-religijnej, która miała przetrwać samo imperium.

Praktyczny przewodnik zwiedzania i doświadczenie współczesnego turysty

Jak dojechać. Stanowisko archeologiczne Sarmizegetusa Regia (kod LMI HD-I-s-A-03190) znajduje się w odległości około 15–20 kilometrów od miasta Orăștie i około 40 kilometrów od Devy, miasta będącego siedzibą okręgu Hunedoara. Najczęściej uczęszczana trasa drogowa rozpoczyna się w Orăștie i prowadzi asfaltową drogą Orăștie – Beriu – Orăștioara de Sus – Costești – Grădiștea de Munte, na całkowitej odległości około 35–40 kilometrów, z których ostatnie kilometry prowadzą wąską doliną Grădiștei. Publiczny parking znajduje się w odległości kilkuset metrów od wejścia do twierdzy, a stamtąd szlaki zwiedzania – dwa tematyczne obiegi – mogą być przebyte w około 1,5–2 godziny. Dla miłośników wędrówek istnieje także szlak górski oznaczony czerwonym krzyżem, z wyjściem z wsi Costești, który prowadzi przez bukowy las na szczyt Grădiștei do ruin i kontynuuje ku szczytowi Godeanu (1656 m). Odległości do innych ośrodków miejskich: Sybin około 80 km, Kluż-Napoka około 150 km, Bukareszt około 350 km.

Godziny otwarcia i ceny 2026. Stanowisko jest zarządzane przez Muzeum Cywilizacji Dackiej i Rzymskiej (MCDR) w Deva, przez Służbę Administracji Twierdz Dackich w Górach Orăștiei, w ramach Rady Okręgowej Hunedoara. Standardowy harmonogram zwiedzania jest następujący: w okresie 1 maja – 30 września, codziennie między godziną 09:00 a 20:00; w okresach 1 marca – 30 kwietnia i 1 października – 30 listopada, codziennie między 09:00 a 18:00; w okresie 1 grudnia – koniec lutego, między 10:00 a 15:00, tylko jeśli pozwala na to stan pogody. Szczególna uwaga na jesień 2026 roku: począwszy od 25 września i przez cały październik 2026 roku, stanowisko jest otwarte tylko w soboty i niedziele (09:00–20:00 we wrześniu, 09:00–18:00 w październiku), od poniedziałku do piątku będąc zamknięte z powodu prac restauratorskich i konserwatorskich na Tarasie X, w ramach projektu „Stolica Dacji – żywe muzeum europejskiego dziedzictwa kulturowego”. Oficjalne ceny na rok fiskalny 2026 (zgodnie z Uchwałą Rady Okręgowej Hunedoara nr 310/2025) wynoszą: 30 lei dla dorosłych, 10 lei dla uczniów, studentów i emerytów, bezpłatnie dla osób z ciężką i poważną niepełnosprawnością wraz z opiekunem; audioprzewodnik jest dostępny w języku rumuńskim, angielskim, francuskim, niemieckim i węgierskim w cenie 30 lei za urządzenie (90 minut); specjalistyczne oprowadzanie dla grup maksymalnie 30 osób kosztuje 100 lei w języku rumuńskim i 150 lei w języku angielskim; abonamenty roczne wynoszą 200 lei (dorośli), 300 lei (rodzina) i 100 lei (uczniowie/studenci/emeryci), a jednorazowy bilet za 150 lei (dorośli) pozwala na dostęp przez 7 dni do wszystkich obiektów MCDR. Istnieje również opłata za fotografowanie (15 lei osoby fizyczne) i za filmowanie komercyjne (300 lei/godzina). Aktualne informacje można uzyskać telefonicznie pod numerem 0254 216 750 lub +40 722 360 626 (Służba Administracji Twierdz Dackich), na stronie mcdr.ro oraz na oficjalnej stronie na Facebooku „Sarmizegetusa Regia”.

Co zobaczysz. Trasa przez twierdzę ujawnia przede wszystkim masywny mur obronny w technice murus dacicus – ślady imponującej fortyfikacji otaczającej płaskowyż – oraz ruiny budowli wewnątrz niego. Brukowana droga „świętej drogi” prowadzi następnie do strefy sakralnej, gdzie wznoszą się, na tarasach X i XI, fundamenty i cokoły świątyń: Wielka Świątynia Okrągła ze swoim „kamiennym kalendarzem”, „Słońce z andezytu” z dziesięcioma promieniami, wielka świątynia z wapienia Burebisty oraz czworoboczne świątynie z andezytu, z regularnymi rzędami podstaw kolumn. W pobliżu, na trasie między bramą zachodnią a południową, znajduje się strefa dawnej mennica odkrytej w 1988 roku. Poza dostępnym do zwiedzania obwodem, na zachód, rozciąga się – wciąż w dużej mierze niezbadana i porośnięta roślinnością – rozległa osada cywilna, ze śladami tarasów, dróg i instalacji wodnych, całe miasto uśpione pod lasem. Ponad 67 000 turystów odwiedza corocznie twierdzę, a trwający projekt restauracji obiecuje w kolejnych latach „żywe muzeum” z rekonstrukcjami cyfrowymi, wystawami i nowoczesną infrastrukturą, zachowując jednocześnie dziki i kontemplacyjny charakter miejsca.

W okolicy. Wizyta w Sarmizegetusa Regia naturalnie uzupełnia się o pozostałe pięć twierdz dackich z dziedzictwa UNESCO – Costești-Cetățuie i Costești-Blidaru, zaledwie kilka kilometrów stąd, uważane za jedne z najbardziej imponujących fortyfikacji systemu obronnego (Blidaru będąca najlepiej zorganizowaną, z widocznymi elementami hellenistycznymi), Luncani-Piatra Roșie, malowniczo położoną na prawie niedostępnej skale, Bănița i Căpâlna –, z Ulpia Traiana Sarmizegetusa w Hațeg (rzymską stolicą Dacji, z muzeum archeologicznym i odrestaurowanym rzymskim amfiteatrem, położoną około 40 kilometrów stąd), z miastem Deva i jej średniowieczną twierdzą, z Międzynarodowym Geoparkiem UNESCO Kraina Hațeg – jedynym geoparkiem dinozaurów w Rumunii – oraz z Parkiem Narodowym Retezat, u podnóża którego rozgrywa się część historii naturalnej i ludzkiej tego regionu. Dla podróżnika europejskiego okolica oferuje więc kompletny obwód: od sakralnej i militarnej stolicy Daków, przez rzymską stolicę prowincji, od kamiennych świątyń po amfiteatr w Ulpia Traiana, od złota Decebala po łacińskie dziedzictwo Transylwanii.

Porady praktyczne. Wysokość 1200 metrów przynosi ciężkie zimy i chłodne lata: nawet w sierpniu temperatura na szczycie może być o 10–15 stopni niższa niż na nizinie, a mgła może ogarnąć ruiny bez ostrzeżenia. Obuwie górskie jest obowiązkowe, a dodatkowa warstwa ubrań jest mile widziana. Szanuj stanowisko: nie wchodź na mury, nie zabieraj kamieni ani fragmentów „na pamiątkę” – każdy kamień jest dokumentem archeologicznym –, a fotografowanie dronem wymaga specjalnego zezwolenia. Najlepsze światło do fotografii to wczesny poranek lub zachód słońca, gdy andezytowe słońce dosłownie błyszczy, a w przesilenia, gdy cienie słupów ustawiają się zgodnie ze świętymi znakami, miejsce nabiera niemal magicznego ładunku – tego samego, który dwa tysiące lat temu odczuwali daccy kapłani w zagubionej stolicy wschodniej Europy.